| IFK | IRB | INFORLEX | GAZETA PRAWNA | INFORORGANIZER | APLIKACJE | KARIERA | SKLEP
reklama
Jesteś tutaj: STRONA GŁÓWNA > Księgowość > Podatki > VAT > Obowiązek podatkowy > Nowelizacje uszczelniające VAT, akcyzę i inne podatki 2017/2018

Nowelizacje uszczelniające VAT, akcyzę i inne podatki 2017/2018

Najwcześniej zaczęło obowiązywać przesyłanie przez duże firmy ewidencji VAT w jednolitym pliku kontrolnym. Kolejne zmiany posypały się jedna za drugą. Przygotowany przez DGP raport jest zestawieniem tych najważniejszych. Następne duże nowelizacje uszczelniające pobór podatków (zebrane w tabeli na stronie 2.) przed nami - wejdą w życie na przełomie 2017 i 2018 roku..

Od kiedy obowiązuje

Cel wprowadzenia

Skutki dla podatników

Wdrożenie obowiązku przesyłania JPK_VAT co miesiąc, a pozostałych struktur JPK na żądanie

Duzi podatnicy muszą przesyłać JPK_VAT, a pozostałe struktury – na żądanie, od lipca 2016 r.

Mali i średni przesyłają od stycznia 2017 r. tylko JPK_VAT. Mikrofirmy zaczną to robić od stycznia 2018 r. Pozostałe struktury będą przesyłali na żądanie od lipca 2018 r.

Podstawa prawna: nowelizacja z 13 maja 2016 r. ordynacji podatkowej i niektórych innych ustaw (Dz.U. 2016 r. poz 846)

Uszczelnienie systemu poboru VAT. Fiskus otrzymuje w ten sposób ogromną ilość bieżących danych, które może analizować i wykorzystywać dla celów kontrolnych. Ułatwia mu to zarówno tzw. analizę ryzyka i kontrolowanie tylko podejrzanych firm, w tym rozbijanie karuzel podatkowych.

Przedsiębiorcy zostali zmuszeni do zainwestowania w swoje systemy informatyczne. Koszty są uzależnione od tego, na jakie modyfikacje się zdecydowali. Za to uczciwe firmy nie muszą obawiać się długotrwałej kontroli. Jeśli fiskus wykryje błędy, przesyła e-mailem bądź SMS. komunikaty o niezgodnościach. Przedsiębiorcy, którzy nie przekażą ewidencji VAT fiskusowi, muszą liczyć się z sankcjami karnymi za wykroczenie skarbowe bądź nawet przestępstwo skarbowe.

Przemysław Grzanka, ekspert w dziale doradztwa prawnopodatkowego w PwC

Wprowadzenie comiesięcznego JPK_VAT, a także obowiązku przesyłania deklaracji VAT w formie elektronicznej powinno przyczynić się do poprawy i zwiększenia efektywności wykrywania nieprawidłowości i nadużyć. W ten sposób też fiskus wykonuje mniej kontroli wobec podatników rzetelnie rozliczających się z VAT. Ich kontakt z urzędnikami podatkowymi ogranicza się do czynności sprawdzających.

Konfiskata rozszerzona wyłudzonego mienia i mienia użytego do przestępstw skarbowych

Obowiązuje od 27 kwietnia 2017 r.

Podstawa prawna: nowelizacja z 23 marca 2017 r. kodeksu karnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2017 r. poz. 768)

Konfiskata rozszerzona pozwala na:

• przepadek przedsiębiorstwa (firmy osoby fizycznej), przy pomocy którego popełniono przestępstwo,

• przeniesienie na oskarżonego ciężaru udowodnienia, że jego mienie pochodzi z legalnych źródeł (także mienie zgromadzone w ciągu 5 lat wstecz),

• przepadek mienia przekazanego osobom trzecim nieodpłatnie lub poniżej wartości rynkowej,

• przepadek mienia mimo braku możliwości wydania wyroku skazującego (np. w związku ze śmiercią sprawcy, jego ucieczką, chorobą psychiczną),

• natychmiastowe zabezpieczenie mienia na potrzeby późniejszej konfiskaty (tzw. zamrożenie prewencyjne),

• prowadzenie kontroli operacyjnej (m.in. podsłuchów) w celu ujawnienia mienia zagrożonego przepadkiem.

Zmiany mają uderzyć w oszustów gospodarczych oraz uniemożliwić czerpanie korzyści z nielegalnie zdobytych majątków. Sprawca sam będzie musiał dowieść, że zgromadzone przez niego mienie jest legalne. Konfiskata może objąć nie tylko majątek przestępców, ale i same firmy, które zostaną wykorzystane do popełnienia przestępstw, np. przez menedżerów.

Dr Jacek Drosik, doradca podatkowy w Ślązak, Zapiór i Wspólnicy Kancelaria Adwokatów i Radców Prawnych

Konfiskata rozszerzona jest swego rodzaju „odszkodowaniem”, ale nie jest skutecznym środkiem zapobiegającym wyłudzeniom. Oczywiście w założeniu ma ona zapobiegać przestępstwom, niemniej nieuczciwy podatnik nie liczy się z karą. Orzeczenie o przepadku korzyści, a zwłaszcza ściągnięcie jej równowartości, pozwoli natomiast Skarbowi Państwa wyrównać doznaną szkodę. Budżet może jednak zarobić podwójnie (bo zaległość podatkowa czy nienależnie wypłacony zwrot podatku i tak będzie egzekwowany). Ponadto, jeżeli nieuczciwy podatnik osiągnął korzyść kosztem podatków stanowiących dochód jednostek samorządu terytorialnego, to Skarb Państwa uzyska przysporzenie mimo braku faktycznego uszczerbku. Konfiskata grozi także temu podatnikowi, który nie osiągnął z przestępstwa żadnej korzyści. Wystarczy, że wykaże on zwrot podatku, który później organ podatkowy zakwestionuje.

Do 25 lat więzienia za VAT

Obowiązuje: od 1 marca 2017 r.

Podstawa prawna: nowelizacja z 10 lutego 2017 r. kodeksu karnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2017 r. poz. 244)

Wprowadzenie nowej kategorii przestępstw polegających na:

• wystawianiu fikcyjnych faktur VAT,

• podrabianiu i przerabianiu faktur w celu użycia jako autentycznych,

• zagrożonych wysokimi karami więzienia.

Wysokość kary zależy od wartości pustych faktur:

• od 200 tys. do 1 mln zł – od 6 miesięcy do 8 lat więzienia,

• od 1 mln do 5 mln zł – nie mniej niż 3 lata więzienia,

• od 5 mln zł wzwyż, albo jeśli sprawca z popełnienia przestępstwa uczynił sobie stałe źródło dochodu – od 5 do 15 lat pozbawienia wolności,

• od 10 mln zł – nawet 25 lat więzienia.

Obok kary pozbawienia wolności możliwa jest także kara grzywny.

Zmiana ma zniechęcać do wyłudzania VAT, w szczególności przez zorganizowane grupy przestępcze, które narażają budżet na wielomiliardowe straty.

Daria Prygiel, radca prawny w WKB Wierciński, Kwieciński, Baehr

Wysoka kara idealnie wpisuje się w pakiet zmian mających na celu zwalczanie wyłudzeń VAT (np. likwidacja kwartalnego rozliczania VAT, mechanizm odwrotnego obciążenia przy usługach budowlanych, częste kontrole i postępowania w podatku VAT i towarzyszące im zatrzymania zwrotów tego podatku, JPK). W mojej ocenie cały pakiet tych zmian, mających na celu walkę z wyłudzeniami sprawia, że wpływy z VAT są wyższe, a nie tylko samo wprowadzenie kary 25 lat pozbawienia wolności za fałszowanie faktur.

Jakub Ślązak, adwokat w Ślązak, Zapiór i Wspólnicy Kancelaria Adwokatów i Radców Prawnych

Zmiana ograniczyła się w zasadzie wyłącznie do zaostrzenia kar. Wprowadzono co prawda odrębne przestępstwa, które mają uderzyć wyłącznie w osoby fałszujące faktury VAT (bądź posługujące się takimi dokumentami w obrocie), ale wcześniej osoby te również mogły zostać pociągnięte do odpowiedzialności karnoprawnej. Osobiście jestem sceptycznie nastawiony do tych regulacji, bo opierają się one na założeniu, że samo tylko zagrożenie surową karą sprawi, iż skala wyłudzeń się zmniejszy. Lepszym rozwiązaniem byłyby zmiany samej procedury karnej polegające na usprawnieniu przebiegu postępowań.

Powrót do sankcji za nierzetelne rozliczanie podatku VAT

Obowiązuje od 1 stycznia 2017 r.

Podstawa prawna: nowelizacja z 1 grudnia 2016 r. ustawy o VAT oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2016 r. poz. 2024)

Wprowadzenie dodatkowego zobowiązania w VAT w trzech wysokościach: 20, 30 i 100 proc.

Sankcje mają działać prewencyjnie i zniechęcać przed zaniżaniem podatku należnego, zawyżaniem podatku naliczonego lub zwrotu VAT.

Sankcja 30 proc. grozi także za niezłożenie deklaracji podatkowej oraz niewpłacenie kwoty podatku należnego.

Na niższą sankcję 20 proc. może liczyć ten, kto skoryguje rozliczenie lub złoży zaległą deklarację i wpłaci jednocześnie podatek.

Sankcje 20 proc. i 30 proc. dotyczy zarówno wystawców faktur, jak i odbiorców

Sankcja 100 proc. dotyczy wyłącznie odbiorców faktur (a nie ich wystawców).

Ryzykują nią podatnicy, którzy zawyżają VAT naliczony w oparciu o faktury:

• wystawione przez podmiot nieistniejący,

• stwierdzające czynności, które nie miały miejsca,

• podające kwoty niezgodne z rzeczywistością

• potwierdzające czynności pozorne, mające na celu obejście przepisów.

Agnieszka Bieńkowska, partner i doradca podatkowy w GEKKO TAXENS Doradztwo Podatkowe

Nie ma wątpliwości, że podmioty dokonujące wyłudzeń powinny podlegać sankcjom. Problem polega na tym, że domiar obejmuje większość nieprawidłowości zidentyfikowanych u podatnika w toku kontroli, a najniższa sankcja 20 proc. jest stosowana wtedy, gdy podatnik zgodzi się z urzędem i zdecyduje się skorygować swoje rozliczenia zgodnie z protokołem. Gdyby prawo podatkowe było jasne, a jego stosowanie nie budziło wątpliwości, można byłoby twierdzić, że takie podejście jest słuszne. Skoro podatnik popełnił błąd, to powinien za ten błąd zapłacić. Prawo podatkowe nie jest jednak jasne, a większość sporów nie dotyczy oczywistych błędów, lecz interpretacji przepisów. W praktyce więc sankcjonowana będzie niedoskonała jakość przepisów.

Wprowadzenie Krajowej Administracji Skarbowej

Obowiązuje od 1 marca 2017 r.

Podstawa prawna:

• ustawa z 16 listopada 2016 r. o Krajowej Administracji Skarbowej (Dz.U. poz. 1947 ze zm.),

• ustawa z 16 listopada 2016 r. – Przepisy wprowadzające ustawę o Krajowej Administracji Skarbowej (Dz.U. poz. 1948 ze zm.)

Reorganizacja administracji podatkowej i celnej dla większej ich skuteczności. Utworzone urzędy celno-skarbowe zajmują się przede wszystkim ściganiem oszustów podatkowych, m.in. wyłudzających VAT. Dzięki temu usprawniony został przepływ informacji oraz wprowadzona lepsza koordynacja działań.

Urzędy celno-skarbowe mają możliwość działania na terenie całego kraju. Nie muszą, jak urzędy kontroli skarbowej przed reformą, zwracać się do innych jednostek o zgromadzenie materiałów. Mogą to zrobić sami. Sprawniejszy jest również przepływ informacji z urzędów skarbowych, bo podlegają one temu samemu dyrektorowi izby administracji skarbowej, co urzędy celno-skarbowe.

Zmiany w zasadach kontroli nie powinny wpłynąć na uczciwie działające firmy. Weryfikacją prawidłowości ich rozliczeń nadal zajmują się urzędy skarbowe. Choć w praktyce – jak twierdzą doradcy podatkowi – zdarza się, że badają je również urzędy celno-skarbowe.

Inaczej jest w przypadku podmiotów nastawionych na unikanie opodatkowania lub wyłudzenia podatków, w tym VAT. Nimi zajmują się pracownicy i funkcjonariusze urzędów celno-skarbowych. Ich uprawnienia wykraczają poza kompetencje dotychczasowych inspektorów kontroli skarbowej i celników.

Michał Goj, partner w zespole postępowań podatkowych i sądowych w dziale doradztwa podatkowego EY

Reforma KAS na pewno może przyczynić się do zwalczania przestępstw na gruncie VAT. Ta regulacja wyposażyła urzędników w nowe narzędzia i usprawnione metody działania. Myślę, że kluczowa będzie tu szybkość i swoboda działania urzędników urzędów celno-skarbowych oraz koordynacja służb na poziomie izb administracji skarbowej. Możliwość wszczęcia kontroli bez zapowiedzi, policyjne uprawnienia, prawo do działania na terenie całego kraju bez potrzeby uzyskiwania specjalnych upoważnień, powinny ułatwić walkę z przestępczością.

Odmowa rejestracji i wykreślenie z rejestru VAT

Obowiązuje od 1 stycznia 2017 r.

Podstawa prawna: nowelizacja z 1 grudnia 2016 r. ustawy o VAT oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2016 r. poz. 2024).

Uzupełnieniem tej ustawy ma być nowelizacja niektórych ustaw w celu przeciwdziałania wyłudzeniom skarbowym. Jej projekt czeka na akceptację rządu i uchwalenie przez Sejm.

Podatnik nie jest rejestrowany dla celów VAT, gdy dane podane w zgłoszeniu rejestracyjnym okażą się niezgodne z prawdą albo urzędnik nie może skontaktować się z przedsiębiorcą lub jego pełnomocnikiem, a także wtedy, gdy podmiot zostanie uznany za nieistniejący.

Rozszerzono także katalog przesłanek pozwalających na wykreślenie podatnika z rejestru VAT.

Z rejestru są wykreślane podmioty, które:

• wystawiały tzw. puste faktury,

• brały udział w karuzelach podatkowych, wiedząc lub mając podstawy do tego, by o tym wiedzieć,

• zawiesiły działalność gospodarczą na co najmniej pół roku,

• nie złożyły deklaracji za pół roku albo złożyły je, lecz nie wykazały w nich sprzedaży ani zakupów,

Wkrótce przesłanką do wykreślenia ma być także wykorzystywanie rachunków bankowych i w SKOK-ach do wyłudzeń skarbowych (projekt ma być niedługo przyjęty przez rząd).

Podatnik, który zostanie wykreślony, nie odliczy podatku naliczonego.

Brak rejestracji lub utrata statusu podatnika VAT czynnego obniża także wiarygodność podatnika w oczach kontrahentów i grozi utratą kontraktów handlowych.

Agnieszka Bieńkowska, partner i doradca podatkowy w GEKKO TAXENS Doradztwo Podatkowe

Samą ideę kontrolowania prawdziwości danych podawanych w zgłoszeniu niewątpliwie ocenić należy pozytywnie, podobne mechanizmy funkcjonują w innych krajach i faktycznie powalają choćby na wstępną weryfikację zgłoszeń. Problem jednak tkwi w praktyce stosowania tych przepisów, a w zasadzie w tym, że z jakichś powodów uznano, że kontroli prawdziwości danych podanych przez podatnika urzędy dokonywać będą niejako znienacka, nie uprzedzając o niej podatnika i nie uzgadniając jej terminu. Tymczasem podatnik, który rozpoczyna działalność gospodarczą, rzadko kiedy może pozwolić sobie na to, aby siedzieć i czekać na wizytę fiskusa. Również system wykreśleń z rejestru podatników VAT wypełnił, zdaje się, zakładane przez fiskusa cele. Choć w przepisach brak jest regulacji, na podstawie których fiskus mógłby odmówić prawa do odliczenia VAT z faktury z tego jedynie powodu, że została wystawiona przez podmiot wykreślony w danym momencie z rejestru, w praktyce firmy boją się kupować od podatników VAT, którzy w prowadzonej przez MF bazie widnieją jako nieaktywni. Następuje więc swego rodzaju kontrola podatników przez samych podatników, a ci, którzy nie zdołają szybko uporać się z satysfakcjonującymi fiskusa wyjaśnieniami, tracą rynek.

Pakiety paliwowy i energetyczny

Obowiązują od 1 sierpnia 2016 r.

Podstawa prawna:

• ustawa z 7 lipca 2016 r. o zmianie ustawy o podatku od towarów i usług oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. poz. 1052), zwana potocznie pakietem paliwowym,

• ustawa z 22 lipca 2016 r. o zmianie ustawy – Prawo energetyczne oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. poz. 1165), zwana potocznie pakietem energetycznym.

Celem pakietów było szybkie uderzenie w jeden, ale za to najbardziej dotkliwy mechanizm oszustw, wykorzystujący zasady opodatkowania wewnątrzwspólnotowego nabycia paliw. Pakiet paliwowy wymaga zapłaty VAT w ciągu 5 dni. Stawia też inne wymogi firmom sprowadzającym paliwa z UE. Przed wprowadzeniem pakietów zdarzały się sytuacje, gdy na polskim rynku obrót paliwami podejmowały podmioty zagraniczne, które nie były polskimi podatnikami. W efekcie organy podatkowe nie mogły dochodzić od nich podatku. Z danych resortu finansów wynika, że pakiety: paliwowy i energetyczny przyniosły po roku ich obowiązywania ok. 2,5 mld zł dodatkowych wpływów budżetowych. Ilość oleju napędowego sprowadzanego do Polski z UE spadła o 40 proc. A to właśnie paliwo w dużej części służyło wyłudzeniom VAT.

Firmy sprowadzające paliwa z UE muszą dostosować się do nowych wymogów. Przede wszystkim muszą płacić VAT w ciągu 5 dni. Co więcej, podmioty wwożące paliwa do Polski muszą mieć siedziby na terytorium Polski i być zarejestrowane dla celów VAT w Polsce.

Musiały też zaktualizować koncesje na paliwo (pakiet energetyczny).

Szymon Parulski, doradca podatkowy, wspólnik w Parulski i Wspólnicy

Pakiet paliwowy miał duże znaczenie prewencyjne, które zostało spotęgowane faktycznymi kontrolami na wszystkich szczeblach obrotu i logistyki paliw. Oszuści oraz mniejsze podmioty nie byli w stanie spełnić warunków formalnych wynikających z pakietów: paliwowego i energetycznego. W efekcie znacząco wzrósł popyt na paliwo krajowe. Jednak w związku z dynamicznym rozwojem gospodarki popyt na olej napędowy jest tak duży, że dodatkowe, tańsze paliwo płynie do Polski spoza UE, ponieważ import paliwa nie jest objęty tymi regulacjami. Głównym źródłem ograniczenia szarej strefy w branży paliwowej jest, moim zdaniem, bardzo duża intensyfikacja i profesjonalizacja działań kontrolnych ze strony dawnych UKS i Służby Celnej. Do tego doszedł system monitorowania drogowego. Wszystko to spowodowało, że możliwości oszustw na paliwach silnikowych zostały bardzo ograniczone. Niestety, nadal możliwe są oszustwa w VAT na paliwie wyprodukowanym w kraju oraz celowa klasyfikacja paliw jako niepodlegających kontroli preparatów smarowych czy innych wyrobów ropopochodnych.

Pakiet alkoholowy

Obowiązuje od 27 kwietnia 2017 r.

Podstawa prawna: nowelizacja z 7 kwietnia 2017 r. ustawy o podatku akcyzowym (Dz.U 2017 r. poz. 937), zwana potocznie pakietem alkoholowym

Pakiet uderzył w jedno z najgroźniejszych oszustw akcyzowych. Wcześniej przestępcy mogli bardzo łatwo sprowadzić do Polski całkowicie skażony alkohol z innych krajów UE, który nie był objęty akcyzą, bo teoretycznie miał być składnikiem do produkcji kosmetyków bądź rozpuszczalników. Nigdy jednak do nich nie trafiał. Przestępcy odkażali denaturat i sprzedawali go jako zwykły trunek (np. nalewkę). Po zmianach zwolniony z akcyzy jest alkohol skażony tylko tzw. euroskażalnikiem albo jedną z metod uznanych przez polskiego fiskusa. Nie jest on tak łatwy do odkażenia.

Uderzyła przede wszystkim w oszustów, ale pośrednie jej skutki odczuli także producenci z niektórych branż, np. kosmetycznej.

Firmy sprowadzające do Polski skażony alkohol muszą rejestrować się jako podatnicy akcyzy i powiadomić urząd celno-skarbowy o planowanym nabyciu wewnątrzwspólnotowym.

Powinny tez prowadzić specjalny rejestr i przesyłać dane w nim zgromadzone do naczelnika urzędu skarbowego.

Krzysztof Orłowski, konsultant w dziale doradztwa prawnopodatkowego w PwC

Pakiet alkoholowy wydaje się krokiem w dobrą stronę jako uzupełnienie pakietu przewozowego. Z pewnością przyczyni się z pewnością do eliminacji nieprawidłowości w obrocie tymi wyrobami. Pozytywnie należy także ocenić bieżące pozyskiwanie informacji o ilości alkoholu etylowego całkowicie skażonego, nabywanego z UE.

Pakiet przewozowy

Obowiązuje od 18 kwietnia 2017 r.

Podstawa prawna: ustawa z 9 marca 2017 r. o systemie monitorowania przewozu drogowego towarów (Dz.U. z 2017 r. poz. 708).

22 września weszło w życie rozporządzenie, które rozszerzyło zakres monitorowanych towarów m.in. o olej rzepakowy (Dz.U. z 2017 r. poz. 1178). Planowane są też dwie nowelizacje ustawy zakładające rozszerzenie zakresu jej obowiązywania. Jedna z nich (wprowadzająca obowiązek stosowania lokalizatorów) została przyjęta przez rząd 31 lipca 2017 r. i skierowana do Sejmu. Trwa też proces jej notyfikacji w Komisji Europejskiej. Rząd liczy na jej wejście w życie od 1 stycznia 2018 r. Druga nowelizacja (tzw. pakiet kolejowy) czeka na przyjęcie przez rząd.

Walka z wyłudzeniami w branżach wrażliwych na uszczuplenia w VAT i akcyzie. Przewóz drogowy tzw. towarów wrażliwych (paliwo, denaturat, susz tytoniowy, a od 22 września np. oleje rzepakowe) musi być zgłoszony w specjalnym elektronicznym rejestrze SENT. Niezgłoszenie towaru oznacza wysokie sankcje.

Od 2018 r. mają obowiązywać dwie kolejne nowelizacje ustawy. Pierwsza zmusi kierowców, którzy przewożą towary wrażliwe, do włączenia lokalizatorów GSM albo innych systemów, które pozwolą fiskusowi śledzić przewozy. Druga nowelizacja obejmie monitorowaniem przewozy kolejowe oraz rozszerzy zakres nadzoru m.in. na leki, aby zapobiec ich nielegalnemu wywozowi.

Zmiany objęły głównie branże transportową, paliwową i rolników, którzy sprzedawali susz tytoniowy. Wszyscy oni muszą pamiętać o obowiązku zgłoszenia przewozów w rejestrze SENT i liczyć się muszą z ustawowymi sankcjami (w niektórych przypadkach nawet w wysokości 46 proc. równowartości towaru).

Polecamy: Monitor Księgowego – prenumerata

reklama

Polecamy artykuły

Narzędzia księgowego

POLECANE

WYWIADY

reklama

Ostatnio na forum

Fundusze unijne

Jednolity Plik Kontolny

Eksperci portalu infor.pl

Piotr Wojciechowski

Adwokat, ekspert prawa pracy, publicysta. Były Wicedyrektor Departamentu Prawnego w Głównym Inspektoracie Pracy. W latach 1998-2001 pracował w charakterze specjalisty w Departamencie Prawa Pracy Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej. W ramach prac ministerialnych zajmował się sporządzaniem opinii prawnych, brał udział w pracach nad projektami legislacyjnymi, pisał ekspertyzy na potrzeby Komisji Trójstronnej oraz Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Pracy.

Zostań ekspertem portalu Infor.pl »
Notyfikacje
Czy chcesz otrzymywać informacje o najnowszych zmianach? Zaakceptuj powiadomienia od ksiegowosc.Infor.pl
Powiadomienia można wyłączyć w preferencjach systemowych
NIE
TAK