Działalność partii politycznych w Polsce została uregulowana ustawowo¹. Zgodnie z ustawą za partię polityczną uznaje się dobrowolną organizację występującą pod określoną nazwą, stawiającą sobie za cel udział w życiu politycznym przez wywieranie metodami demokratycznymi wpływu na kształtowanie polityki państwa lub sprawowanie władzy publicznej. Korzystanie przez partię polityczną z praw określonych ustawowo wymaga uzyskania wpisu do ewidencji partii politycznych, prowadzonego przez Sąd Okręgowy w Warszawie. Prawomocne postanowienie sądu w tym zakresie jest ogłaszane nieodpłatnie w Monitorze Sądowym i Gospodarczym oraz przekazywane do Państwowej Komisji Wyborczej.

Cel, strukturę i zasady działania każdej partii określa statut. Jest on uchwalany przez zgromadzenie ogólne członków partii lub przez zgromadzenie demokratycznie wybranych ich przedstawicieli.

Do cech charakteryzujących te jednostki można zaliczyć w szczególności:

• posiadanie osobowości prawnej, tzn. zdolności do zaciągania zobowiązań we własnym imieniu i na własny rachunek,

• realizowanie celów niekomercyjnych (niezarobkowy charakter prowadzonej działalności statutowej),

• brak uprawnień do prowadzenia działalności gospodarczej (ustawowy zakaz),

• zakaz dokonywania zbiórek publicznych,

• możliwość zaciągania kredytów bankowych na cele statutowe,

• obowiązek posiadania określonego majątku, który może być przeznaczony tylko na cele statutowe lub charytatywne,

• możliwość użyczania posiadanych nieruchomości jedynie na biura poselskie, senatorskie oraz biura radnych powiatu i województwa,

• możliwość gromadzenia środków finansowych tylko na rachunkach bankowych,

• możliwość korzystania z ulg w zakresie podatku dochodowego od osób prawnych,

• pokrywanie z majątku partii kosztów likwidacji partii (w przypadku gdy majątek ten nie wystarcza na ich pokrycie, koszty pokrywa Skarb Państwa),

• obowiązek sporządzania corocznej informacji finansowej z otrzymanych przez partie polityczne subwencji oraz o poniesionych wydatkach z subwencji,

• kontrola działalności partii sprawowana przez jednostki administracyjne i sądy.

Warto dodać, że naruszenie przez partie polityczne zasad gromadzenia czy wykorzystania środków finansowych oraz niewłaściwe ich wydatkowanie (na cele inne niż działalność statutowa) jest zagrożone karami grzywny określonymi w rozdziale 6a ustawy o partiach politycznych.

Działalność statutowa partii politycznych jest finansowana z jawnych źródeł. Te ostatnie stanowią podstawę tworzenia funduszu statutowego. Obok tego funduszu partie tworzą Fundusz Ekspercki i Fundusz Wyborczy.

Majątek partii politycznych

Sprawne funkcjonowanie partii politycznych wymaga dysponowania przez nie określonym majątkiem. Majątek ten obejmuje rzeczowe aktywa trwałe (nieruchomości), prawa majątkowe i ruchomości oraz środki pieniężne. Powstaje on:

• ze składek członkowskich,

• z darowizn,

• z zapisów i spadków,

• z dochodów z majątku oraz

• z określonych ustawowo subwencji i dotacji.

Darowizny uzyskiwane przez partie polityczne mogą być przekazywane przez osoby fizyczne. Ich wielkość jest limitowana. Łączna suma wpłat, z wyłączeniem składek członkowskich, w kwocie nieprzekraczającej w jednym roku najniższego wynagrodzenia za pracę, obowiązującego w dniu poprzedzającym wpłatę, oraz wpłat na Fundusz Wyborczy, nie może przekraczać 15-krotności najniższego wynagrodzenia za pracę obowiązującego w dniu poprzedzającym wpłatę. Przy tym jednorazowa wpłata kwoty nieprzekraczająca limitu najniższego wynagrodzenia może być dokonywana gotówką. W przeciwnym wypadku musi być przekazana czekiem, poleceniem przelewu lub kartą płatniczą.