Czy Skarbówka legalnie pozyskuje dane z ANPRS kontrolując korzystanie z samochodów firmowych na cele prywatne? Zależy od rodzaju postępowania

• Podstawa prawna -zasady ogólne
• Podstawa prawna – rejestracja audiowizualna
• Rejestracja audiowizualna a wykorzystanie danych z ANPRS
• Niezgodne z przepisami wykorzystanie danych z ANPRS – skutki

Podstawa prawna -zasady ogólne

Omawiane kwestie, a także inne sposoby automatycznego pozyskiwania i przetwarzania danych regulują przepisy Rozdziału 5 Działu V ustawy z dnia 16 listopada 2016 r. o Krajowej Administracji Skarbowej (Dz. U. z 2025 r., poz. 1131 ze zm., dalej „ustawa o KAS”). Rozdział ten otwiera przepis ogólnokompetencyjny, a następnie uregulowane są poszczególne metody pozyskiwania danych, w tym kontrola audiowizualna, czyli m.in. ANPRS.

Pierwszy z tych przepisów, w ust. 1 stanowi, iż
W celu wykonywania zadań, o których mowa w art. 2 ust. 1 pkt 1, 2, 13-16a i 16c oraz art. 14 ust. 1 pkt 7, oraz ścigania przestępstw na podstawie ratyfikowanych umów międzynarodowych właściwe organy KAS, na potrzeby realizacji czynności określonych w tym przepisie, w art. 114-117, art. 118 ust. 1-17, art. 119 ust. 1-10, art. 120 ust. 1-6, art. 122-126, art. 127 ust. 1-5, art. 127a ust. 1, 2 i 6-12, art. 128 ust. 1 oraz art. 131 ust. 1, 2 i 5, z zachowaniem ograniczeń wynikających z art. 114-126, art. 127 ust. 1-5 i art. 127a ust. 1-12, mogą uzyskiwać, gromadzić, przetwarzać i wykorzystywać:

1) informacje zawierające dane osobowe,
2) dane, o których mowa w art. 114 ust. 1 oraz w art. 115 ust. 1,
3) informacje o dochodach, obrotach, rzeczach i prawach majątkowych
- podmiotów podlegających kontroli oraz podmiotów, co do których zachodzi uzasadnione podejrzenie popełnienia przestępstwa albo przestępstwa skarbowego lub posiadania mienia zagrożonego przepadkiem.

Jak widać z powyższego zarówno cele, jak i dane, jakie można uzyskiwać, gromadzić, przetwarzać i wykorzystywać są ograniczone. Celem może być jedynie:
1) realizacja dochodów z podatków, opłat oraz niepodatkowych należności budżetowych, jak również innych należności, na podstawie odrębnych przepisów, z wyjątkiem podatków i należności budżetowych, w zakresie których właściwe są inne organy;
2) realizacja dochodów z należności celnych oraz innych opłat związanych z przywozem i wywozem towarów;
13) rozpoznawanie, wykrywanie i zwalczanie przestępstw skarbowych i wykroczeń skarbowych, zapobieganie tym przestępstwom i wykroczeniom oraz ściganie ich sprawców;
14) rozpoznawanie, wykrywanie i zwalczanie przestępstw i wykroczeń związanych z naruszeniem przepisów dotyczących towarów, którymi obrót podlega zakazom lub ograniczeniom na mocy przepisów prawa polskiego, przepisów prawa Unii Europejskiej lub umów międzynarodowych, zapobieganie tym przestępstwom i wykroczeniom oraz ściganie ich sprawców, jeżeli zostały ujawnione przez Służbę Celno-Skarbową;
15) rozpoznawanie, wykrywanie i zwalczanie przestępstw określonych w art. 258, art. 270, art. 270a, art. 271, art. 271a, art. 273, art. 277a, art. 286 § 1 oraz art. 299 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny (Dz. U. z 2025 r. poz. 383) zwanej dalej "Kodeksem karnym", w związku z którymi nastąpiło uszczuplenie lub narażenie na uszczuplenie należności publicznoprawnej, zapobieganie tym przestępstwom oraz ściganie ich sprawców, jeżeli zostały ujawnione przez KAS;

16) rozpoznawanie, wykrywanie i zwalczanie przestępstw określonych w:

a) art. 228-231 Kodeksu karnego, popełnionych przez osoby zatrudnione w jednostkach organizacyjnych KAS albo funkcjonariuszy, w związku z wykonywaniem czynności służbowych,
b) art. 229-230a Kodeksu karnego, popełnionych przez osoby niezatrudnione w jednostkach organizacyjnych KAS albo niebędące funkcjonariuszami, w związku z wykonywaniem czynności służbowych przez osoby zatrudnione w jednostkach organizacyjnych KAS albo funkcjonariuszy,
c) art. 190, art. 222, art. 223, art. 226, art. 235, art. 236 i art. 238 Kodeksu karnego, skierowanych przeciwko osobom zatrudnionym w jednostkach organizacyjnych KAS albo funkcjonariuszom podczas pełnienia obowiązków służbowych lub w związku z ich pełnieniem,
d) art. 239 Kodeksu karnego - w przypadku osób pomagających sprawcom przestępstw określonych w lit. a-c
- oraz zapobieganie tym przestępstwom i ściganie ich sprawców;

16a) ujawnianie i odzyskiwanie mienia zagrożonego przepadkiem w związku z przestępstwami, o których mowa w pkt 13-16 albo art. 33 § 2 ustawy z dnia 10 września 1999 r. - Kodeks karny skarbowy (Dz. U. z 2025 r. poz. 633), zwanej dalej "Kodeksem karnym skarbowym"

16c) wykonywanie zadań określonych w dziale III w rozdziale 11a Ordynacji podatkowej dotyczących informacji o schematach podatkowych, w tym weryfikacja realizacji obowiązków wynikających z tych przepisów przez podmioty obowiązane

Art. 14 ust. 1 pkt 7) wykonywanie kontroli celno-skarbowej w zakresie prawidłowości i prawdziwości składanych oświadczeń o stanie majątkowym przez osoby zatrudnione w jednostkach organizacyjnych KAS oraz funkcjonariuszy

(podkreślenie moje, oryginalna numeracja przepisów została zachowana dla przejrzystości dalszego wywodu).

Cele ogólne można więc podzielić na związane z wykonywaniem postępowań podatkowych różnego rodzaju, zarówno klasycznych wymiarowych w zakresie podatków i ceł, jak i związanych, związane z konkretnymi przestępstwami karnymi lub karnoskarbowymi oraz oświadczeniami majątkowymi określonych osób. O ile pierwsza kategoria jest dość szeroka, to druga jest ograniczona przedmiotowo – czynności rozpoznawcze muszą dotyczyć konkretnych przestępstw. W trzeciej kategorii zaś konkretnych osób.

Warto podkreślić, że systematyka Rozdziału 5 Działu 5 wyraźnie wskazuje, że powyższy zakres ma charakter graniczny, a kolejne za art. 113 przepisy zawierają dodatkowe ograniczenia w odniesieniu do konkretnego rodzaju działań rozpoznawczych. Przepis art. 113 ma więc charakter ogólny, a kolejne przepisy są wobec niego szczególne w rozumieniu zasad wykładni systemowej.

Przepis art. 113 ust. 2 ustawy o KAS dodatkowo reguluje formę tych czynności i osoby upoważnione do ich dokonywania. Otóż mogą one być prowadzone w formie czynności operacyjno-rozpoznawczych, w tym umożliwiających uzyskiwanie informacji oraz utrwalanie śladów i dowodów w sposób niejawny.

Czynności te przeprowadzają wyłącznie:
1) funkcjonariusze pełniący służbę w wyodrębnionych komórkach organizacyjnych urzędu obsługującego ministra albo urzędu celno-skarbowego,
2) funkcjonariusze Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego lub Straży Granicznej oddelegowani do wykonywania zadań służbowych w komórkach, o których mowa w pkt 1.

Podstawa prawna – rejestracja audiowizualna

Pozyskiwanie i przetwarzania danych z ANPRS w mojej ocenie mieści się w zakresie art. 117 ustawy o KAS. Zgodnie z tym przepisem w celu ustalenia sprawców oraz uzyskania i utrwalenia dowodów przestępstw skarbowych lub przestępstw, o których mowa w art. 2 ust. 1 pkt 14-16, oraz przestępstw ściganych na podstawie ratyfikowanych umów międzynarodowych, jak również wykonania zadań, o których mowa w art. 2 ust. 1 pkt 16a, funkcjonariusze wykonujący czynności operacyjno-rozpoznawcze w toku czynności podejmowanych w ramach czynności operacyjno-rozpoznawczych mają prawo do obserwowania i rejestrowania przy użyciu środków technicznych obrazu zdarzeń w miejscach publicznych oraz dźwięku towarzyszącego tym zdarzeniom.

Zakres powyższy, jak widać, nie wykracza poza zakres określony w art. 113, ale zawiera w sobie jedynie wycinek tego przepisu ograniczony wyłącznie do określonych przestępstw karnoskarbowych lub powszechnych (patrz wyżej). I tak kwestia odpowiada na pytanie postawione na początku artykułu.

Rejestracja audiowizualna a wykorzystanie danych z ANPRS

Jak wspomniałem na wstępie, dane z automatycznego rozpoznawania tablic rejestracyjnych z kamer drogowych KAS wykorzystuje do kwestionowania pełnego odliczenia VAT z tzw. pojazdów samochodowych, dla których podatnicy zadeklarowali wyłącznie firmowe (gospodarcze) wykorzystania, w związku z czym odliczają 100% VAT naliczonego/kosztów eksploatacji/kosztów najmu lub leasingu (z zastrzeżeniem przepisów wprowadzających w PIT i CIT inne ograniczenia kosztowe niż związane z wykorzystaniem pojazdów na cele wyłącznie kosztowe). Czyli do postępowań wymiarowych (w tym kontroli) i związanych z nimi postępowań karnoskarbowych.

Tylko, że takie postępowania podatkowe nie mieszczą się w wyżej opisanym zakresie zbierania, przetwarzania i wykorzystania danych z rejestracji audiowizualnej. Jest to więc nielegalne wykorzystanie danych, co musi mieć wpływ na postępowania, w jakim są one wykorzystane. Postępowania karnoskarbowe ogólnie mieszczą się w tym zakresie, ale z drugiej strony przepis ma charakter tak ogólny, że nie spełnia standardów konstytucyjnych, o czym jednak napiszę w kolejnych częściach tego artykułu.

Niezgodne z przepisami wykorzystanie danych z ANPRS – skutki

Te zależą od tego, w jakim postępowaniu organ będzie chciał wykorzystać dane audiowizualne i jak to zrobi. Jeżeli w postępowaniu karnoskarbowym, to jedyną drogą kwestionowania takiego działania jest zażalenie do właściwego miejscowo prokuratora okręgowego w terminie 7 dni od dnia powzięcia wiadomości o ich stosowaniu. Przy czym jedyną podstawą, jaką wprost ustawa o KAS wskazuje jest to, że czynności te nie były wykonywane w sposób możliwie najmniej naruszający dobra osoby, wobec której zostały podjęte (art. 117 ust. 2 i 3). Nie może natomiast KAS bezpośrednio takich dowodów pozyskiwać do kontroli celnoskarbowej lub podatkowej, jak i do postępowania podatkowego lub czynności sprawdzających i taki dokument będzie musiał być wyłączony z akt tych spraw. Niestety jeżeli organ postąpi wbrew utartej praktyce (najpierw podatki, potem kks) i najpierw dokonana wszczęcia postępowania karnoskarbowego, a dopiero potem kontroli lub postępowania podatkowego, to taki dowód będzie mógł być włączony do akt postępowań podatkowych i tu pozostanie nam w zasadzie tylko ścieżka konstytucyjna. Nadal jednak nie może być wykorzystany na potrzeby czynności sprawdzających.

r.p., dor. pod. Mirosław Siwiński, partner w Nexia Advicero