Jak rozliczyć niezrealizowane różnice kursowe oraz różnice powstałe w wyniku kompensaty

Ta sama sprawa dotyczy kompensat w ciągu roku podatkowego. Czytałem, że od 2005 r., w przypadku gdy różnica kursowa z kompensaty stanowi koszt, to nie jest kosztem podatkowym. Czy tak jest i czy ta zasada dotyczy również różnicy kursowej stanowiącej przychód?

Jeżeli przychody wyrażone są w walutach obcych, a między dniem ich uzyskania i dniem faktycznego otrzymania występują różne kursy walut, przychody te odpowiednio podwyższa się lub obniża o różnice wynikające z zastosowania kursu kupna walut z dnia faktycznego otrzymania przychodów ustalonego przez bank, z którego usług korzystał uzyskujący przychód, oraz z zastosowania kursu średniego ogłaszanego przez NBP z dnia uzyskania przychodu (art. 12 ust. 3 updop).

Jeżeli koszty wyrażone są w walutach obcych, a między dniem ich zarachowania i dniem zapłaty występują różne kursy walut, koszty te odpowiednio podwyższa się lub obniża o różnice wynikające z zastosowania kursu sprzedaży walut z dnia zapłaty, ustalonego przez bank, z którego usług korzystał ponoszący koszt, oraz z zastosowania kursu średniego ogłaszanego przez NBP z dnia zarachowania kosztów.

Różnice kursowe mogące mieć wpływ na przychody lub koszty podatkowe ustalane są w chwili realizacji, zapłaty zobowiązania (tj. w dniu otrzymania środków pieniężnych). Również Ministerstwo Finansów zaprezentowało takie stanowisko – por. pismo MF z 1 lipca 1996 r. (nr PO 4/MS-722-354/96): (…) Z przepisu tego jednoznacznie wynika, że uznanie różnic kursowych za koszt uzyskania może nastąpić dopiero z dniem zapłaty poniesionych kosztów. W tej sytuacji powołanie przez Izbę przepisu art. 15 ust. 4 ustawy w części dotyczącej zarachowanych kosztów jako podstawy do uznania za koszt uzyskania przychodów różnic kursowych ustalonych na dzień bilansowy od niezapłaconych zobowiązań w walutach obcych – jest nietrafne. Gdyby bowiem ustawodawca miał na myśli, że kosztami uzyskania przychodów są także statystyczne różnice kursowe, to dałby temu wyraz – podobnie jak w art. 15 ust. 1 – w tym przepisie. W tej sytuacji nie można podzielić poglądu Izby, że ustalone na dzień bilansowy różnice kursowe – jako koszty zarachowane – są kosztem uzyskania przychodów tego roku podatkowego, w którym zostały zarachowane, mimo że nie zostały zrealizowane.

Z kolei na podstawie art. 30 ust. 1 ustawy o rachunkowości istnieje obowiązek wyceny na dzień bilansowy aktywów i pasywów wyrażonych w walutach obcych. Składniki aktywów (z wyłączeniem udziałów w jednostkach podporządkowanych wycenianych metodą praw własności) i pasywów wycenia się po obowiązującym na ten dzień średnim kursie ustalonym dla danej waluty przez NBP.

Na przełomie lat 2004 i 2005 nie było zmian w tym zakresie. Tak więc zarówno w 2004 r., jak i w roku bieżącym należy ustalić różnice kursowe dla celów podatkowych według zasady kasowej (czyli z dnia poniesienia), a sporządzając sprawozdanie finansowe – ustalić dla celów bilansowych różnice kursowe według zasady memoriału (czyli wykazać niezrealizowane różnice kursowe).

W księgach rachunkowych zarówno niezrealizowane, jak i zrealizowane różnice kursowe ujmuje się odpowiednio jako przychody i koszty finansowe (ustawa o rachunkowości nie wymaga korygowania przychodów lub kosztów – jak to ma miejsce w przepisach podatkowych).

Natomiast przechodząc do drugiego pytania, należy podkreślić, iż w ustawie o podatku dochodowym od osób prawnych nie zawarto wyłączenia różnic kursowych powstałych w wyniku kompensaty z kosztów uzyskania przychodu. Jednakże od jakiegoś czasu zmianie uległy interpretacje organów skarbowych w tym zakresie. Przypuszczamy zatem, iż przeczytał Pan odpowiedź zgodną z ostatnio prezentowanym stanowiskiem MF w tej kwestii. Stanowisko to jest oparte na założeniu, iż różnice kursowe wpływają na podstawę opodatkowania jedynie w przypadku dokonania zapłaty w pieniądzu – zatem różnice kursowe powstałe w wyniku kompensaty zobowiązań nie wpływają na ustalenie podstawy opodatkowania. Takie stanowisko wyraziło Ministerstwo Finansów w piśmie z 19 grudnia 2002 r. (nr PB 4/KGK-8214-2292-335/02) oraz w odpowiedzi na interpelację poselską z 16 kwietnia 2004 r. W interpretacji Ministerstwo podkreśliło, iż z wymienionych już przepisów ustawy o podatku dochodowym od osób prawnych (art. 12 ust. 3 i art. 15 ust. 1) wynika, że (...) różnice kursowe powstają jedynie w przypadku płatności dokonywanych drogą faktycznych transferów pieniężnych za pośrednictwem banku i nie powstają przy umownych kompensatach o charakterze stałym. Tak więc obecnie organy podatkowe zajmują stanowisko, zgodnie z którym kompensata, jako iż w jej wyniku nie dochodzi do efektywnej zapłaty, nie daje podstawy do ustalania różnic kursowych.

Odpowiedź Ministerstwa Finansów z 16 kwietnia 2004 r. powoduje ujednolicenie stanowisk organów skarbowych w tej kwestii. W dotychczasowej praktyce stanowiska te były sprzeczne ze sobą. Nie jest jednak wykluczone, iż sprzeczności tych nadal nie zabraknie. Również Ministerstwo Finansów dokonywało odmiennej interpretacji. Przykładowo w piśmie z 7 czerwca 1995 r. (nr PO 4/BA-722-341/95) MF stwierdziło: (…) W wyniku potrącenia uregulowanego w art. 498 i 499 Kodeksu cywilnego dochodzi do umorzenia dwóch wzajemnych wierzytelności do wysokości wierzytelności niższej. Następująca w ten sposób kompensacja zwalnia strony od obowiązku świadczenia przez wzajemne zwolnienie z obowiązku. Potrącenie jest jedną z form likwidacji istniejącego stosunku prawnego i w związku z tym ustalenie ewentualnych różnic kursowych następuje przez porównanie kursów walut z dnia ich zarachowania i z dnia zapłaty – w tym konkretnym przypadku z dnia dokonania potrącenia – w sposób przytoczony powyżej.

Zatem mimo iż w ustawie nie zawarto odniesienia do różnic kursowych powstałych w wyniku kompensaty, to biorąc pod uwagę ostatnio prezentowane stanowisko Ministerstwa Finansów, nie należy ustalać różnic kursowych. Ewentualnie warte rozważenia będzie wystąpienie do urzędu skarbowego o interpretację przepisów prawa podatkowego. Jednakże należy spodziewać się odpowiedzi zgodnej z odpowiedzią na interpelację z 16 kwietnia 2004 r.

Marta Balcer

prawnik

Piotr Rybicki

ekonomista