Odstępstwo od Międzynarodowych Standardów Rachunkowości

Gyöngyvér Takáts

Sprawozdania finansowe sporządzone w różny sposób w warunkach globalnego rynku nie mogą spełniać swojego celu, którym jest dostarczenie informacji o sytuacji finansowej i wynikach działalności firmy. Zawarte w takich sprawozdaniach informacje nie są użyteczne dla szerokiego kręgu użytkowników przy podejmowaniu decyzji, ponieważ przedstawione w nich dane nie są porównywalne z danymi innych jednostek o podobnym charakterze.

Podstawowe zasady sporządzania i przedstawiania sprawozdań finansowych na potrzeby użytkowników z zewnątrz zostały określone w założeniach koncepcyjnych sporządzenia i prezentacji sprawozdań finansowych i uchwalone w 1989 r. Projekt założeń koncepcyjnych wydał w maju 1988 r. Zarząd Komitetu Międzynarodowych Standardów Rachunkowości. Był przygotowywany na podstawie ram konceptualnych FASB.

Zgodnie z założeniami koncepcyjnymi sprawozdanie finansowe z jednej strony musi mieć wszystkie cechy jakościowe, a z drugiej - musi być sporządzone według odpowiedniego Międzynarodowego Standardu Rachunkowości. (...) To posiadanie przez sprawozdanie finansowe podstawowych cech jakościowych i zastosowanie właściwych standardów rachunkowości zwykle sprawia, że sporządzone sprawozdanie przekazuje to, co powszechnie rozumie się oraz pojęcie prawdziwego i rzetelnego obrazu lub rzetelnej prezentacji informacji.

Użycie słowa „zwykle” w tym kontekście sugeruje, że mogą się zdarzyć sytuacje, kiedy mimo posiadania podstawowych cech jakościowych i zastosowania właściwych standardów rachunkowości sprawozdanie finansowe nie spełnia wymogu rzetelnej prezentacji.

Konieczna rzetelna prezentacja

W rozumieniu MSR nr 1 „Prezentacja sprawozdań finansowych” zastosowanie MSSF wraz z informacjami uzupełniającymi w uzasadnionych przypadkach skutkuje tym, że sprawozdanie finansowe spełnia wymóg rzetelnej prezentacji. Podkreślenie potrzeby sporządzenia informacji uzupełniających rozwiązuje problem, gdy w bardzo rzadkich sytuacjach kierownictwo uzna, że zastosowanie danego wymogu standardu lub interpretacji wprowadzałoby w błąd, powodując, że sprawozdanie finansowe nie spełniłoby swojego celu określonego w założeniach koncepcyjnych. Jeżeli odpowiednie regulacje zabraniają odstąpienia od stosowania się do wymogu, jednostka, w maksymalnie możliwym zakresie, ogranicza ryzyko wprowadzenia w błąd przez ujawnienie, od stosowania jakiego standardu i w jakim zakresie odstąpiła, oraz wykazanie korekt do wszystkich pozycji sprawozdania finansowego, które byłyby według kierownictwa niezbędne dla osiągnięcia rzetelności sprawozdania.

Takie uregulowanie definitywnie ogranicza możliwość odstąpienia od wymogów MSSF w celu zapewnienia rzetelnej prezentacji, obniżając nadrzędność (override concept) koncepcji prawdziwego i rzetelnego obrazu nad innymi regulacjami.

Zmiany te nastąpiły po opublikowaniu raportu sporządzonego przez Międzynarodową Organizację Komisji Papierów Wartościowych i Giełd (IOSCO) ostro krytykującą nieograniczoną nadrzędność tej koncepcji.

Międzynarodowe Standardy Rachunkowości aż do 2004 r. - z pewnymi ograniczeniami - przyjęły nadrzędność tej koncepcji. Według § 10 MSR nr 1 z 2001 r.: „Sprawozdanie finansowe powinno rzetelnie obrazować sytuację finansową jednostki, jej wyniki finansowe i przepływy środków pieniężnych. Prawidłowe stosowanie Międzynarodowych Standardów Rachunkowości, wraz z ujmowaniem w uzasadnionych przypadkach dodatkowych informacji, prowadzi w zasadzie w każdej sytuacji do sporządzenia sprawozdania finansowego spełniającego wymóg rzetelnej prezentacji”.

Nie było stanowczego założenia, że zastosowanie MSSF wraz z informacjami uzupełniającymi sprawi, iż sprawozdanie finansowe spełnia wymogi rzetelnej prezentacji. Obecne sformułowanie MSSF oznacza, że przez rzetelną prezentację należy rozumieć zgodność z zasadami (patrz poniższa tabela).

Kliknij aby zobaczyć ilustrację.

Cechy jakościowe sprawozdania finansowego to takie jego właściwości, które sprawiają, że informacje w nim zawarte są użyteczne dla użytkowników; (...) to posiadanie przez sprawozdanie finansowe podstawowych cech jakościowych i zastosowanie właściwych standardów rachunkowości zwykle sprawia, że sporządzone sprawozdanie przekazuje to, co powszechnie rozumie się pod pojęciami „prawdziwego i rzetelnego obrazu” lub „rzetelnej prezentacji”.

Zapisy § 24 i 46 określają, co w myśl założeń koncepcyjnych należy rozumieć przez użyteczność i rzetelną prezentację sprawozdania finansowego. Z takiej hierarchii wysuwa się oczywisty wniosek, że tylko rzetelne i prawdziwe sprawozdanie finansowe może być użyteczne lub inaczej: użyteczne sprawozdanie finansowe to sprawozdanie, które przedstawia prawdziwy i rzetelny obraz sytuacji finansowej, wyników działalności i zmian sytuacji finansowej jednostki.

W szybko globalizującym się świecie regulacje o znaczeniu finansowym mają poważne konsekwencje ekonomiczne, dlatego oczekuje się, że przy ich podejmowaniu przeważają raczej kategorie ekonomiczne niż teoretyczne. Ze względu na charakter pragmatyczny dziedziny rachunkowości nie można ignorować znaczenia użytkownika. Czysto teoretyczne podejście do sprawozdania finansowego nie mogłoby spełnić jego podstawowego celu, jakim jest użyteczność.

Należy pamiętać, że założenia koncepcyjne nie należą do Międzynarodowych Standardów Rachunkowości. Stanowią dla nich coś w rodzaju konstytucji.

Warunki odstąpienia od MSR

W bardzo rzadkich sytuacjach, gdy kierownictwo zdecyduje, że stosowanie uregulowania standardu lub interpretacji może być na tyle mylące, iż spowoduje, że sprawozdanie finansowe nie spełni swojego określonego celu, jednostka może odstąpić od zastosowania tego wymogu.

W razie odstąpienia od wymogu zawartego w standardzie lub interpretacji, w części informacji dodatkowej do sprawozdania finansowego jednostka powinna ujawnić:

- że kierownictwo uznało, iż sprawozdanie finansowe rzetelnie przedstawia sytuację finansową jednostki, finansowe wyniki działalności i przepływy środków pieniężnych,

- że sprawozdanie jest zgodne z mającymi zastosowanie standardami i interpretacjami, z wyjątkiem odstępstwa od określonego wymogu w celu osiągnięcia rzetelnej prezentacji,

- nazwę standardu lub interpretacji, od których poczyniła odstępstwo, charakter odstępstwa, wraz z podaniem rozwiązania, jakie przewiduje standard lub interpretacja, powód, dla którego zastosowanie takiego rozwiązania w danych okolicznościach wprowadzałoby w błąd, powodując, że sprawozdanie finansowe nie spełni swojego określonego celu,

- dla każdego zaprezentowanego okresu finansowego wpływ odstępstwa na każdą pozycję sprawozdania finansowego, gdyby była ona przedstawiona jako spełniająca wymaganie.

Duże znaczenie ma więc szczegółowe ujawnienie okoliczności odstępstwa, wskazujące jednocześnie na istotną funkcję informacji dodatkowej w sprawozdawczości finansowej. Przy sporządzeniu sprawozdania finansowego zawsze warto pamiętać o jego konsekwencjach ekonomicznych, które nieraz mogą być bardzo poważne. Dlatego z punktu widzenia użytkowników lepiej pokazać więcej niż mniej.

Odstępstwo według ustawy o rachunkowości

Ustawa o rachunkowości zezwala na to, by w kwestiach nieregulowanych ustawą jednostki mogły stosować MSR. Jednak w tym przypadku należy się kierować przepisami ustawy, które zobowiązują do jasnego i rzetelnego przedstawienia sytuacji majątkowej i finansowej oraz wyniku finansowego. Zdarzenia ujmuje się w księgach rachunkowych oraz wykazuje w sprawozdaniu finansowym zgodnie z ich treścią ekonomiczną. Ten zapis zachęca do głębokiej analizy każdej operacji gospodarczej w celu ustalenia, które zasady określone w ustawie należy w danym przypadku stosować. Nie zezwala jednak na odstępstwo od przepisów ustawy.

Międzynarodowy Standard Rachunkowości nr 1 podkreśla, że nieprawidłowych zasad rachunkowości nie uznaje się za skorygowane poprzez ich ujawnienie i zaprezentowanie w informacji dodatkowej.

Podstawa prawna:

• art. 4 ust. 1, art. 10 ust. 3 ustawy z 29 września 1994 r. o rachunkowości (j.t. Dz.U. z 2002 r. Nr 76, poz. 694 z późn.zm.),

• założenia koncepcyjne sprawozdania i prezentacji sprawozdania finansowego.