Rozliczanie kosztów pośrednich na produkty gotowe

W myśl przepisów ustawy o rachunkowości produkty wycenia się według kosztów wytworzenia. Zgodnie z art. 28 ust. 3 ustawy na koszt wytworzenia produktów składają się koszty pozostające w bezpośrednim związku z danym produktem oraz uzasadniona część kosztów pośrednio związanych z wytworzeniem tego produktu. Z kolei do uzasadnionej części kosztów pośrednich wytwarzania zalicza się zmienne koszty pośrednie produkcji (z wyłączeniem strat produkcyjnych) oraz tę część stałych pośrednich kosztów produkcji, która odpowiada poziomowi tych kosztów przy normalnym wykorzystaniu zdolności produkcyjnych.

Przepisy ustawy o rachunkowości, posiłkując się zapisami MSR nr 2 „Zapasy”¹, za normalny poziom wykorzystania zdolności produkcyjnych uznają przeciętną, zgodną z oczekiwaniami w typowych warunkach, wielkość produkcji za daną liczbę okresów lub sezonów przy uwzględnieniu planowanych remontów. Do kosztów wytworzenia produktów nie zalicza się tej części stałych pośrednich kosztów wytworzenia, która dotyczy niewykorzystanych zdolności produkcyjnych i strat produkcyjnych (np. przestojów, braków) oraz kosztów ogólnego zarządu (które nie są związane z doprowadzeniem produktu do postaci i miejsca, w jakich się znajduje na dzień wyceny), a także kosztów sprzedaży produktów. Koszty te nie ujmują również kosztów magazynowania produktów, chyba że poniesienie tych kosztów jest niezbędne w procesie produkcji.

Należy dodać, że ustawa o rachunkowości określa również sposób postępowania, jeżeli nie jest możliwe albo celowe (produkcja rolna) ustalenie kosztu wytworzenia produktu. W tym przypadku produkty wycenia się w sposób uproszczony po cenie sprzedaży takiego samego lub bardzo podobnego produktu, pomniejszonej o przeciętnie osiągany przy sprzedaży produktów zysk brutto ze sprzedaży, a w przypadku produktu w toku – także z uwzględnieniem stopnia jego wytworzenia.

W przypadkach uzasadnionych do kosztu wytworzenia produktu można również doliczyć koszty obsługi zobowiązań zaciągniętych w celu niezbędnego, długotrwałego wytwarzania produktu, tj. odsetki, prowizje itp. (art. 28 ust. 4 ustawy). Można do nich także doliczyć różnice kursowe powstałe przy zapłacie za dostawę (art. 30 ust. 4 ustawy). Rozwiązania te dotyczą jednak tylko specyficznych zapasów, wymagających długoterminowego finansowania i mogą być stosowane wówczas, gdy istnieje możliwość rzetelnego przyporządkowania kosztów obsługi długu i ewentualnych różnic kursowych do danych aktywów.

Natomiast produkcja w toku zamiast po koszcie wytworzenia może być również wyceniana w wysokości bezpośrednich kosztów wytworzenia lub tylko materiałów bezpośrednich bądź też może być w ogóle niewyceniana, wszakże pod warunkiem, iż nie zniekształca to stanu aktywów oraz wyniku finansowego jednostki. Zasad tych nie można jednak stosować do produkcji o przewidywanym czasie wykonania dłuższym niż 3 miesiące, przeznaczonej do sprzedaży lub na rzecz środków trwałych jednostki będących w budowie; wyłączenie to nie obowiązuje produkcji rolnej (art. 34 ust. 1 pkt 2 ustawy).

Przytoczone przepisy ustawy o rachunkowości wskazują, iż niezbędnymi warunkami oszacowania uzasadnionych kosztów pośrednich, a następnie ich rozliczenia na produkty są:

• podział tych kosztów na zmienne i stałe, co jest warunkiem oszacowania wielkości kosztów stałych przypadających na wykorzystane i niewykorzystane zdolności produkcyjne,

• ustalenie normalnego poziomu wykorzystania zdolności produkcyjnych; wielkość produkcji odpowiadającą normalnemu wykorzystaniu zdolności produkcyjnych należy wyrazić w jednostkach klucza rozliczeniowego, który będzie użyty do rozliczenia pośrednich kosztów produkcji (np. w maszynogodzinach, roboczogodzinach itp.).

Przepisy ustawy stanowią, że zmienne koszty bezpośrednie (np. materiały bezpośrednie, robocizna bezpośrednia) powinny być odnoszone na produkty w wielkościach rzeczywistych. Natomiast nie ma regulacji ustawowych wskazujących na metodę rozliczenia pośrednich kosztów produkcyjnych na produkty. W tym względzie pomocne mogą być zapisy MSR nr 2. W punkcie 11 tego standardu sugeruje się mianowicie, iż rozliczenie to powinno być prowadzone oddzielnie dla zmiennych kosztów pośrednich (przy uwzględnieniu aktualnego stanu wykorzystania urządzeń produkcyjnych) i stałych kosztów pośrednich (przy uwzględnieniu planowanego lub rzeczywistego stanu wykorzystania zdolności produkcyjnych).

Rozliczenie zmiennych pośrednich kosztów produkcyjnych na produkty powinno nastąpić stawką (wskaźnikiem narzutu) rzeczywistą. Ukazuje to wzór:

gdzie:

Rz Szpkp – rzeczywista stawka zmiennych kosztów pośrednich produkcji,

Zpkp – zmienne pośrednie koszty produkcji,

RzWZP – rzeczywiste wykorzystanie zdolności produkcyjnych.

Z kolei sposób rozliczenia stałych pośrednich kosztów produkcyjnych na produkty powinien być zależny od rzeczywistego poziomu produkcji. Jeżeli produkcja będzie niższa od poziomu normalnego [wówczas rzeczywista stawka (narzut) kosztów stałych będzie wyższa od stawki stabilizowanej], to do rozliczenia tych kosztów należy zastosować stawkę stabilizowaną (planowaną). Oblicza się ją według wzoru:

gdzie:

St Sspkp – stabilizowana stawka stałych kosztów pośrednich produkcji,

PSpkp – planowane stałe pośrednie koszty produkcji,

NWZP – normalne wykorzystanie zdolności produkcyjnych.

Jeżeli zaś produkcja w danym miesiącu jest wyższa od normalnej, to wówczas, aby nie zawyżyć wyceny zapasów produktów, do rozliczenia stałych kosztów wytwarzania należy zastosować stawkę rzeczywistą (obliczaną analogicznie jak w przypadku kosztów zmiennych). Jeżeli rzeczywista produkcja w danym okresie (np. miesiąca) będzie niższa od produkcji planowanej lub rzeczywiste koszty pośrednie wytwarzania będą wyższe od poziomu planowanego, to pojawia się różnica pomiędzy kosztami rozliczonymi na produkty a kosztami rzeczywiście poniesionymi.

Różnica ta nie może być uznana za uzasadnione koszty pośrednie wytwarzania. Musi ona być zatem zaliczona do kosztów okresu, z tym że jeżeli kwota wspomnianej różnicy jest niewielka (nieistotna) w porównaniu z kosztem wytworzenia produktów, to może być w całości odniesiona na koszt wytworzenia sprzedanych produktów. Natomiast gdy różnica ta jest znacząca i jest wynikiem zaistnienia nieprzewidzianych zdarzeń i okoliczności, to powinna obciążyć pozostałe koszty operacyjne. Sposób kalkulacji kosztu wytworzenia produktów ilustruje przykład 1.

Przykład 1

Przeprowadzenie kalkulacji kosztów wytwarzania produktów wymaga obliczenia:

• stabilizowanej stawki stałych kosztów pośrednich produkcji; wynosi ona ok. 6,30 zł/maszynogodzinę (72 500 zł : 11 500 maszynogodzin),

• oraz rzeczywistej stawki zmiennych kosztów pośrednich produkcji; wynosi ona 11,00 zł/maszynogodzinę (110 000 zł : 10 000 maszynogodzin).

Zatem zmienne koszty wydziałowe na jednostkę produktu A wynoszą 220 zł (20 maszynogodzin × 11,00 zł/maszynogodzinę) i na jednostkę produktu B wynoszą 330 zł (30 maszynogodzin × × 11,00 zł/maszynogodzinę).

W danym miesiącu rzeczywiste wykorzystanie zdolności produkcyjnych ukształtowało się na niższym poziomie niż normalne wykorzystanie tych zdolności – zatem stałe koszty wytwarzania produktów należy rozliczyć według stawki stabilizowanej. Wynoszą one dla produktu A 126 zł (20 maszynogodzin × 6,30 zł/maszynogodzinę) i dla produktu B 189 zł (30 maszynogodzin × 6,30 zł/maszynogodzinę).

Jak już wspomniano, zgodnie z przepisami ustawy o rachunkowości, koszty zarządu nie są księgowo rozliczane na produkty. Pomimo to często istnieje potrzeba ich pozaksięgowego (statystycznego) rozliczania na poszczególne produkty w celu przeprowadzenia kalkulacji, której wyniki wykorzystywane są dla oceny opłacalności produkcji i negocjacji cenowych.

Najczęściej koszty zarządu rozliczane są na produkty za pomocą kluczy podziałowych. Wykorzystuje się następujące klucze: techniczny koszt wytworzenia, koszty przerobu, sumę kosztów bezpośrednich, płace bezpośrednie z narzutami, wartość materiałów bezpośrednich. W praktyce w celu rozliczenia kosztów zarządu wylicza się tzw. narzuty kosztów zarządu. Mogą to być narzuty rzeczywiste lub stabilizowane. Wśród narzutów stabilizowanych wyróżnia się średnie narzuty za okres ubiegły, narzuty planowane i narzuty narastające.

Wybór konkretnego sposobu obliczenia narzutu kosztów zarządu może zasadniczo wpłynąć na wysokość kosztu wytworzenia produktu i oceny opłacalności jego produkcji. Potwierdza to przykład 2.

Przykład 2

Zastosowane obliczenia zawiera tabela 2.

Dane w tabeli 2 sugerują, iż spośród dodatkowych zleceń jedynie zlecenie na produkcję partii wyrobu P5 jest opłacalne. Niemniej rentowność tego zlecenia jest niższa od średniej rentowności podjętych już zleceń. Zatem kierując się maksymalizacją wskaźnika rentowności wynikowej całej produkcji należałoby odstąpić od podjęcia nie tylko zlecenia na produkcję partii wyrobu P6, ale i wyrobu P5. Czy taki wniosek jest prawidłowy?

W tabeli 3 dokonano rozliczenia kosztów zarządu według narzutu rzeczywistego w proporcji do marży brutto uzyskiwanej na poszczególnych zleceniach. Marża brutto to różnica pomiędzy wartością zlecenia (przychodem ze sprzedaży) a kosztami (na poziomie kosztów zmiennych lub kosztów wytwarzania ogółem) dotyczącymi tego zlecenia. Marża ta (zwana również marżą pokrycia) jest źródłem pokrycia kosztów zarządu. W wyniku wykorzystywania marży brutto do rozliczania kosztów zarządu – produkty, które generują większą marżę obciążane są wyższymi kosztami zarządu. Narzut kosztów zarządu na poszczególne zlecenia ustalono jako iloczyn marży brutto uzyskanej na danym zleceniu i stopy marży brutto równej 48,98%; jest ona ilorazem planowanych kosztów zarządu (624 tys. zł) i marży brutto na zleceniach przyjętych do realizacji (1 274 tys. zł).

Z danych tabeli 3 wynika, że zarówno zlecenia już zakontraktowane, jak i zlecenia dodatkowe są opłacalne. Niemniej niższa rentowność zleceń dodatkowych w porównaniu z już podjętymi zleceniami – powoduje, że rentowność ogółu zleceń po przyjęciu dodatkowych ofert obniżyłaby się. Zatem i w tym przypadku, kierując się chęcią maksymalizacji wskaźnika rentowności wynikowej, można by wyprowadzić wniosek o braku ekonomicznego uzasadnienia podjęcia dodatkowych zleceń. Konkluzja ta jest jednak niesłuszna. Przekonują o tym obliczenia zawarte w tabeli 4. Posłużyły one ustaleniu wyniku finansowego na realizacji zleceń przy zastosowaniu metody wielostopniowej.

W pierwszym stopniu obliczono marzę brutto I jako różnicę wartości zleceń i związanej z nimi sumy kosztów bezpośrednich. W drugim stopniu obliczono marżę brutto II poprzez pomniejszenie marży brutto I o pośrednie koszty wytwarzania przypisane do danych zleceń. Ocenę opłacalności pojedynczych zleceń wyprowadzono na podstawie poziomu marży brutto II w stosunku do wartości zlecenia. Okazuje się, że relacja ta, nazwana stopą marży brutto, jest dodatnia dla wszystkich zleceń, zarówno już podjętych, jak i dodatkowych. To oznacza, że każde z tych zleceń przyczynia się w jakiejś mierze do pokrywania kosztów zarządu i w konsekwencji do podwyższania wyniku finansowego. Zatem podjęcie zleceń na dodatkową partię produktów P5 i P6 jest jak najbardziej ekonomicznie uzasadnione. Wniosek ten potwierdza to, że wynik finansowy po podjęciu dodatkowych zleceń wzrósłby o 214 tys. zł; podwyższyłby się również wskaźnik rentowności wynikowej.

Reasumując, analiza opłacalności produktów po wkalkulowaniu w koszty ich wytwarzania kosztów zarządu może prowadzić do niewłaściwych wniosków. Sposobem na uniknięcie błędów jest obliczenie rentowności produktów przez przyrównanie do wartości produkcji (przychodów z jej sprzedaży) nie „czystego” wyniku finansowego, a jedynie marży brutto, ustalonej po pokryciu wszystkich kosztów rzeczywiście przez nie generowanych.

Rozliczenie kosztów pośrednich na produkty gotowe wymaga respektowania przepisów zawartych w ustawie o rachunkowości. Z uwagi na to, że przepisy ustawowe nie podają wszystkich szczegółów niezbędnych do prawidłowego rozliczenia tych kosztów istnieje potrzeba posiłkowania się rozwiązaniami wypracowanymi przez Komitet Międzynarodowych Standardów Rachunkowości.

Określając praktyczne sposoby rozliczania kosztów pośrednich na produkty należy kierować się nie tylko potrzebą respektowania przepisów prawa bilansowego, ale również dążeniem do uzyskania prawidłowej informacji o koszcie wytworzenia produktów będącej podstawą do podejmowania decyzji produkcyjnych jednostki. W tym kontekście szczególnie ważne jest to, aby prowadzone pozaksięgowo rozliczanie kosztów zarządu umożliwiało dokonanie trafnej oceny rentowności produktów.

Ryszard Kamiński

Autor jest wykładowcą w Katedrze Nauk Ekonomicznych na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu

Pytania: czytelnicy.rfa@infor.pl