Podwyższenie kapitału zakładowego a nieobjęcie udziałów. Co może zrobić zarząd spółki?

Podwyższenie kapitału zakładowego i nieobjęcie udziałów w spółce z o.o.

W praktyce spółek z ograniczoną odpowiedzialnością przyjęło się, że uchwała o podwyższeniu kapitału zakładowego, podjęta z częściowym lub całkowitym wyłączeniem prawa pierwszeństwa objęcia udziałów przez dotychczasowych wspólników, wskazuje przyszłych udziałowców spółki. Kodeks spółek handlowych nie wskazuje jednak, jak należy postąpić w sytuacji, gdy adresat nowoutworzonych udziałów nie obejmie ich, niezależnie od przyczyn.
Opisane zagadnienie pojawia się na tle podwyższeń kapitału zakładowego dokonanych w inny sposób, niż w oparciu o dotychczasowe postanowienia umowy spółki oraz podwyższeń kapitału zakładowego ze środków spółki. W przypadku takich podwyższeń nieobjęcie udziałów zgodnie z obowiązkiem wynikającym z art. 260 § 2 KSH powoduje niedojście podwyższenia do skutku. Ten wniosek, wynikający z powołanych przepisów, został potwierdzony m. in. uchwałą SN z dnia 15 grudnia 2006 r., III CZP 132/06 (OSNC 2007/10/148) i z uwagi na bezwzględny i szczególny charakter normy z art. 260 § 2 KSH, nie powinien budzić wątpliwości.

Powyższe uwagi prowadzą do ukierunkowania zagadnień zawartych w tym artykule do dopuszczalności zaoferowania przez zarząd udziałów nieobjętych w ramach podwyższeń kapitału zakładowego dokonywanych w drodze zmiany umowy spółki.

Pierwsza koncepcja

Na tym tle zarysowały się dwa stanowiska. Pierwsze z nich, że zarząd spółki związany jest uchwałami zgromadzenia wspólników w sprawie podwyższenia kapitału zakładowego. Jeżeli w tych uchwałach nie zawarto procedury przydzielania nieobjętych udziałów przysługujących w oparciu o prawo pierwszeństwa lub osobom wskazanym w uchwale o podwyższeniu, albo też nie wskazano osób, którym można zaoferować takie udziały konsekutywnie, zarząd nie jest uprawniony do dysponowania takimi udziałami i podwyższenie nie dochodzi do skutku. To stanowisko ocenić należy jako błędne prawnie i nieodpowiadające potrzebom obrotu – zaznacza radca prawny Mateusz Chmura z kancelarii Chmura i Partnerzy.

Przykład
W uchwale o podwyższeniu kapitału zakładowego spółki XYZ sp. z o.o. wyłączono prawo pierwszeństwa objęcia udziałów przez dotychczasowych wspólników, a nowe udziały zaoferowano wskazanym w uchwale: osobie fizycznej AK i ABCD sp. z o.o. Niewyrażenie przez zgromadzenie wspólników ABCD sp. z o.o. (wymaganej umową spółki) zgody na objęcie udziałów w XYZ sp. z o.o. doprowadziło do odmowy objęcia nowoutworzonych udziałów przez ABCD sp. z o.o., a podwyższenie nie doszło do skutku.

Druga koncepcja

W sytuacji, w której ani umowa spółki, ani uchwała o podwyższeniu kapitału zakładowego nie zawierają zasad dysponowania udziałami w podwyższonym kapitale zakładowym nieobjętymi przez osoby uprawnione (wspólników, osoby trzecie) ani ograniczeń w tym zakresie, zarząd spółki może (działając bez dodatkowego upoważnienia) zaoferować nieobjęte udziały pozostałym wspólnikom lub podmiotom spoza spółki. Dzieje się tak z następujących przyczyn.

Po pierwsze, w przedmiocie podwyższenia kapitału zakładowego spółki w oparciu o zmianę umowy spółki nie obowiązuje ograniczenie wynikające z art. 260 § 2 KSH oraz z art. 257 § 3 KSH, zawężające do dotychczasowych wspólników krąg osób uprawnionych do objęcia udziałów. W świetle tego, że takiego ograniczenia brak w kodeksowej procedurze podwyższenia kapitału zakładowego w drodze zmiany umowy spółki, naturalnym jest prowadzenie tej procedury bez zawężania do grona obecnych wspólników spółki.

Po drugie, pierwszeństwo objęcia udziałów powstałych wskutek podwyższenia kapitału zakładowego spółki z o.o. jest co do zasady prawem przysługującym wspólnikom lub osobom wskazanym w uchwale i dlatego w sytuacji, gdy uprawnieni nie skorzystają z niego, prawo to wygasa i zarząd spółki może zaoferować objęcie udziałów osobom dowolnie wybranym, zarówno spoza spółki, jak też tym wspólnikom spółki, którzy z pierwszeństwa już skorzystali. Decyzja zarządu o zaoferowaniu udziałów innym osobom oraz co do tych osób, powinna przybrać formę uchwały (od 13 października 2022 r. wymagającej zaprotokołowania – art. 208¹ KSH), ponieważ oferowanie udziałów w podwyższonym kapitale zakładowym spółki należy uznać za czynność przekraczającą zakres zwykłych czynności spółki.

Za powyższym rozwiązaniem o dopuszczalności swobodnego rozporządzania nieobjętymi udziałami opowiedział się SN w wyroku z dnia 02 czerwca 2004 r., IV CK 449/03 ("Monitor Prawniczy" 2005, nr 12, s. 603). Prezentuje je także większość przedstawicieli doktryny prawniczej. Ta liberalna koncepcja nie znajduje wyraźnych ograniczeń normatywnych oraz odpowiada potrzebie usprawnienia obrotu.

Przykład
W uchwale o podwyższeniu kapitału zakładowego spółki XYZ sp. z o.o. wyłączono prawo pierwszeństwa objęcia udziałów przez dotychczasowych wspólników, a nowe udziały zaoferowano wskazanym w uchwale: osobie fizycznej AK i ABCD sp. z o.o. Niewyrażenie przez zgromadzenie wspólników ABCD sp. z o.o. (wymaganej umową spółki) zgody na objęcie udziałów w XYZ sp. z o.o. doprowadziło do odmowy objęcia nowoutworzonych udziałów przez ABCD sp. z o.o. Wobec nieobjęcia udziałów przez ABCD sp. z o.o., w terminie wyznaczonym przez zarząd spółki XYZ sp. z o.o., podjęto uchwałę o zaoferowaniu nieobjętych udziałów proporcjonalnie wspólnikom spółki, a na wypadek ich nieobjęcia przez wspólników, osobom trzecim. Dotychczasowi wspólnicy XYZ sp. z o.o. objęli udziały zaoferowane im przez zarząd, a podwyższenie doszło do skutku.

Podsumowanie

Przedstawione nierestrykcyjne podejście do omawianego zagadnienia wywołuje szereg dalszych pytań, m. in. o termin, w jakim osoba wyznaczona w uchwale zarządu powinna złożyć oświadczenie o objęciu udziałów, o zasady objęcia udziałów przez oblata (przykładowo, jeżeli pierwotnie uprawniony miał objąć udziały po cenie wyższej od wartości nominalnej, to czy adresat oferty zarządu może objąć te udziały według wartości nominalnej), czy dopuszczalny jest podział nieobjętych udziałów, gdy oferowane były one jednej osobie. Odpowiedzi na te i inne pytania daje sam KSH, a w braku stosownych uregulowań, Kodeks cywilny, znajdujący zastosowanie do materii prawa spółek handlowych w oparciu o art. 2 KSH.

Ostateczna decyzja w sprawie wyboru drogi postępowania oraz o zaoferowaniu nieobjętych udziałów spoczywa na zarządzie spółki. Ten może bowiem albo zwołać zgromadzenie wspólników proponując ustalenie procedury oferowania nieobjętych udziałów, albo zaoferować udziały w oparciu o uchwałę zarządu.

radca prawny Mateusz Chmura, Chmura i Partnerzy Radcowie Prawni Sp. p.