Utrata prawa do estońskiego CIT wskutek powierniczego nabycia udziałów

• Estoński CIT - co mówią przepisy? 
• Posiadanie na gruncie prawa cywilnego 
• Posiadanie w świetle orzecznictwa sądów administracyjnych
• Co oznacza to dla podatnika?

Przedmiotem interpretacji z 20 lutego 2023 r. o sygn. 0111-KDIB1-2.4010.745.2022.2.AK. była problematyka relacji zawarcia przez spółkę umowy powiernictwa i nabycia przez nią w imieniu własnym, ale na rzecz powierzającego jednostek uczestnictwa funduszów inwestycyjnych w stosunku do dalszej możliwości stosowania ryczałtu od dochodów spółek.

Estoński CIT - co mówią przepisy? 

Należy zauważyć, iż zgodnie z art. 28j ust. 1 pkt 4 i 5 ustawy o CIT:

Opodatkowaniu ryczałtem może podlegać podatnik, o którym mowa w art. 3 ust. 1, jeżeli spełnia łącznie m.in. następujące warunki:

4) prowadzi działalność w formie spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, spółki akcyjnej, prostej spółki akcyjnej, spółki komandytowej, spółki komandytowo-akcyjnej, której odpowiednio udziałowcami, akcjonariuszami lub wspólnikami są wyłącznie osoby fizyczne nieposiadające praw majątkowych związanych z prawem do otrzymania świadczenia jako założyciele (fundatorzy) lub beneficjenci fundacji, trustu lub innego podmiotu albo stosunku prawnego o charakterze powierniczym;

5) nie posiada udziałów (akcji) w kapitale innej spółki, tytułów uczestnictwa w funduszu inwestycyjnym lub w instytucji wspólnego inwestowania, ogółu praw i obowiązków w spółce niebędącej osobą prawną oraz innych praw majątkowych związanych z prawem do otrzymania świadczenia jako założyciel (fundator) lub beneficjent fundacji, trustu lub innego podmiotu albo stosunku prawnego o charakterze powierniczym.

Posiadanie na gruncie prawa cywilnego 

W zakresie pierwszego warunku niezbędnego dla funkcjonowania przez podatników w reżimie ryczałtu od spółek, w pierwszej kolejności, zwrócić należy uwagę na fakt, że wskazany powyżej przepis art. 28j ust. 1 pkt 5 ustawy o CIT odnosi się do "posiadania".

O ile w potocznym rozumieniu znaczenia tego słowa, posiadanie oznaczać może każdą formę władztwa nad daną rzeczą czy prawem, o tyle w sensie prawnym definicja posiadania jest inna.

W doktrynie prawa cywilnego posiadanie konstytuowane jest dwoma elementami składowymi, które muszą wystąpić jednocześnie, tj. corpus possessionis, czyli faktyczne władztwo nad rzeczą (element obiektywny posiadania) i animus possidendi, czyli wola posiadania (element subiektywny czy psychiczny posiadania).

W przypadku braku woli posiadania zastosowanie znajduje art. 338 k.c. , zgodnie z którym: "kto rzeczą faktycznie włada za kogo innego, jest dzierżycielem." Dzierżenie jest takim rodzajem władztwa, z którym nie wiąże się wola władania rzeczą dla samego siebie. To właśnie owa wola, a w zasadzie brak woli władania odróżnia dzierżenie od posiadania. Innymi słowy, dzierżyciel sprawuje faktyczne władztwo w imieniu innej osoby, ale nie posiada przedmiotu, którym włada.

Posiadanie w świetle orzecznictwa sądów administracyjnych

NSA w wyroku z 9 czerwca 2017 r. sygn. akt II FSK 1370/15 wskazał, że: " czynności powiernicze (inaczej czynności fiducjarne) są określane w doktrynie prawa jako stosunki prawne, w których jednej osobie (powiernikowi) służy określone prawo, ograniczone jednak wyłącznie w stosunku wewnętrznym do innej osoby (powierzającego). W stosunkach zewnętrznych natomiast (wobec osób trzecich) powiernik jest wyłącznym podmiotem przysługującego mu prawa (por. A. Kędzierska-Cieślak, "Powiernictwo (próba określenia konstrukcji prawnej)", PiP 1977, z. 8-9, s. 47)". 

W tym samym wyroku Sąd wskazał również, że: "Podstawowym założeniem stosunku powiernictwa jest to, że powierzający przekazuje część swojego majątku powiernikowi w określonym celu gospodarczym. Formalnie powiernik staje się właścicielem tego prawa, jest ono jednak ograniczone. (...) powiernik przy wykonywaniu przez siebie czynności, składa swoje oświadczenie woli, we własnym imieniu (w przeciwieństwie np. do pełnomocnika, który dokonuje czynności w imieniu mocodawcy) oraz na rzecz (rachunek) powierzającego".

W nawiązaniu do powyższego orzeczenia można zauważyć, że podatnik wejdzie w posiadanie jednostek uczestnictwa w otwartym funduszu inwestycyjnym w wyniku zawarcia umowy powiernictwa. Poprzez zobowiązanie się powiernika do nabycia w imieniu własnym jednostek uczestnictwa w ramach zawartej umowy powiernictwa, dochodzi do przejścia ich w posiadanie powiernika.  

Co oznacza to dla podatnika?

Zarówno w judykaturze jak i doktrynie prawa podatkowego podkreśla się zawsze prymat wykładni językowej nad innymi typami wykładni. Wykładnia treści art. 28j ust. 1 pkt 5 ustawy o CIT prowadzi do jednolitego wniosku, że zamiarem ustawodawcy nie było określenie, że chodzi o inne niż formalne znaczenie definicji posiadania. Jeżeli spółka posiada tytuły wskazane w ustawie, jako wykluczające je z możliwości zastosowania określonej formy opodatkowania, to nie może z tej formy skorzystać. Twierdzenie, że powiernicze nabycie udziałów w funduszu inwestycyjnym nie jest działaniem w celu posiadania tych udziałów nie stanowi okoliczności, która umożliwiałaby korzystanie z estońskiego CIT. 

Podsumowując powyższe rozważania należy uznać, że zawarcie umowy powiernictwa i nabycie jednostek uczestnictwa w otwartym funduszu inwestycyjnym na rzecz powierzającego będzie skutkować utratą przez spółkę prawa do opodatkowania w formie ryczałtu od dochodów spółek, dlatego podatnik każdorazowo powinien zwracać na charakter planowanych operacji, jak i treść zawieranych umów oraz ich zgodność z regulacjami wynikającymi z ustawy, gdy korzysta lub zamierza skorzystać z ryczałtu od dochodów spółek.

 

Autor: Maciej Różycki, Prawnik w ID Advisory