Zwolnienie z VAT usług medycznych - eksperyment badawczy i leczniczy

1. Nieuprawnione jest twierdzenie, że badanie kliniczne nowego leku na oddziale chemioterapii Szpitala na pacjentach ze zdiagnozowaną chorobą nowotworową stanowi eksperyment badawczy, a nie leczniczy w rozumieniu art. 21 ustawy o zawodach lekarza. Wbrew poglądowi Organu nie można przyjąć, że badanie nowego leku nie ma wartości terapeutycznych, a jego celem jest przede wszystkim poszerzenie wiedzy medycznej, a zatem cel naukowy.

2. Należy przyznać, że badanie kliniczne produktu leczniczego, stanowiące, zdaniem Sądu, eksperyment leczniczy siłą rzeczy ma też cel badawczy. Nie do przyjęcia jest jednak teza, że produkt badany będzie ewentualnie wykorzystany w nieokreślonej przyszłości i hipotetycznej sytuacji, kiedy jest on aplikowany tu i teraz, pacjentom hospitalizowanym. Może co najwyżej nie być rozpowszechniony, gdy wynik badania będzie uzasadniał takie zaniechanie.

Powyższe stwierdzenia, to tezy wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z 22 grudnia 2011 r. (sygn. akt I SA/Ol 690/11).

Badania kliniczne leków

Sprawa dotyczyła spółki, która prowadzi działalność w zakresie współpracy z sektorem farmaceutycznym i na podstawie zawartych ze sponsorami i badaczami umów trójstronnych, uczestniczy w organizowanych przez nie badaniach klinicznych.

Na mocy takich umów szpital uzyskuje nieodpłatnie badane produkty lecznicze, komparatory oraz urządzenia stosowane do ich podawania. Osobami badanymi są pacjenci szpitala, którzy spełniają kryteria określone protokołem badania i jednocześnie wyrażą zgodę na udział w badaniu.

Osoby te w czasie eksperymentu przyjmują inne leki, niż w leczeniu standardowym, a wszystkie koszty związane z diagnozowaniem i leczeniem takiego pacjenta ponosi nie NFZ, lecz sponsor. Pacjenci objęci badaniami klinicznymi nie są w ogóle wykazywani w rozliczeniach z NFZ. W czasie trwania eksperymentu stosuje się wobec nich podobne lub wręcz takie same procedury diagnostyczne.

Zwolnienie z VAT usług medycznych – vademecum

W związku z powyższym, we wniosku o wydanie interpretacji indywidualnej spółka zadała pytanie: "Czy wynagrodzenie otrzymane przez szpital od sponsora prowadzącego badanie kliniczne jest zwolnione od VAT na podstawie art. 43 ust.1 pkt.18 ustawy o VAT, czy też podlega podatkowi wg stawki 23%?

Spółka uznała, że zwolnienie powinno znaleźć zastosowanie. Spółka podniosła również, że pacjenci, którzy otrzymują badane leki, zażywają je w celu poprawy stanu ich zdrowia, a nie wzięcia udziału w abstrakcyjnych badaniach naukowych-dla większości pacjentów objętych badaniami wzięciu udziału w konkretnym badaniu klinicznym to szansa na skorzystania z nowatorskiej terapii.

Nie bez znaczenia jest również fakt, że wynagrodzenie otrzymywane przez szpital pokrywa koszty utrzymania pacjenta w szpitalu (przeważająca ilość umów dotyczy pacjentów hospitalizowanych), koszty badań diagnostycznych, prowadzenia i przechowywania dokumentacji medycznej itp.

Spółka podkreśliła również, że pacjenci otrzymują identyczne lub bardzo podobne świadczenia zdrowotne w porównaniu do pacjentów leczonych standardowo co potwierdza tezę, że czynności szpitala wykonywane w ramach badań klinicznych podlegają zwolnieniu od podatku na podstawie art. 43 ust.1 pkt.18 ustawy o VAT.

Fiskus: nie ma możliwości zastosowania zwolnienia z VAT

Organ podatkowy uznał powyższe stanowisko za nieprawidłowe. Minister Finansów stwierdził, że niespełnione pozostały dwie przesłanki konieczne do zakwalifikowania usług, jako zwolnionych od VAT:

1. przedmiotowej, tj. świadczone usługi mają dotyczyć opieki medycznej w zakresie profilaktyki, zachowania, ratowania, przywracania i poprawiania zdrowia,

2. podmiotowej, tj. usługi te muszą być świadczone przez podmioty lecznicze ( do 30 czerwca 2011r. przez zakład opieki zdrowotnej).

Organ dokonał wykładni przepisów ustawy o VAT i przywołał linię orzeczniczą TSUE, zgodnie z którą usługi, których głównym celem nie jest ochrona, utrzymanie bądź przywrócenie zdrowia, lecz inny cel, nie korzystają ze zwolnienia. Organ jednocześnie wywiódł, że eksperyment badawczy (kliniczne badanie eksperymentalne) – to badanie naukowe, którego zasadniczym celem jest określenie skuteczności oraz bezpieczeństwa produktu leczniczego, wyrobu medycznego lub innej technologii medycznej (zabiegu, testu diagnostycznego). Jako takie nie powinno ono korzystać z przedmiotowego zwolnienia.

---

WSA pozwala zastosować zwolnienie z VAT

Spółka nie zgodziła się z takim rozstrzygnięciem organu podatkowego i po bezskutecznym wezwaniu do usunięcia naruszenia prawa, wniosła skargę do WSA w Olsztynie.

Sąd potwierdził, że eksperymentem leczniczym jest wprowadzenie przez lekarza nowych lub tylko częściowo wypróbowanych metod diagnostycznych, leczniczych lub profilaktycznych w celu osiągnięcia bezpośredniej korzyści dla zdrowia osoby leczonej.

Może on być przeprowadzony, jeżeli dotychczasowe metody medyczne nie są skuteczne lub jeżeli ich skuteczność nie jest wystarczająca. Jako taki ma on wyraźne cele lecznicze, którym jedynie towarzyszą cele stricte badawcze. W takiej sytuacji nieuprawnione byłoby odmawianie przedmiotowym usługom prawa do zwolnienia z VAT.

Które usługi medyczne są zwolnione z VAT?

Cel usługi medycznej uzasadnia skorzystanie ze zwolnienia

Zgadzam się z argumentacją sądu, który uznał, iż badanie kliniczne produktu leczniczego, spełnia kryteria eksperymentu leczniczego, a nie wyłącznie badawczego.

Usługi wykonywane przez skarżącego polegające na obsłudze i przeprowadzeniu badania klinicznego nie miały wyłącznie na celu rozszerzenia wiedzy medycznej.

Jest to istotne gdyż literalnie, art. 43 ust.1 pkt.18 ustawy o VAT zwalnia z opodatkowania podatkiem VAT usługi w zakresie opieki medycznej, służące profilaktyce, zachowaniu, ratowaniu, przywracaniu i poprawie zdrowia, oraz dostawę towarów i świadczenie usług ściśle z tymi usługami związane, wykonywane w ramach działalności leczniczej przez podmioty lecznicze.

Przepis ten jest implementacją art. 132 ust.1 lit. b Dyrektywy 2006/112/WE. Z orzecznictwa dotyczącego tego artykułu wynika, iż pojęcie „opieka medyczna” dotyczy świadczeń medycznych, które służą diagnozie, opiece oraz, w miarę możliwości, leczeniu chorób lub zaburzeń zdrowia.

Zakres zwolnienia w usługach medycznych

Natomiast cel usługi medycznej określa, czy powinna ona korzystać ze zwolnienia. Jeżeli z kontekstu wynika, że jej głównym celem nie jest ochrona, utrzymanie bądź przywrócenie zdrowia, lecz inny cel, to wówczas zwolnienie nie będzie miało zastosowania. Innymi słowy, aby podlegać zwolnieniu świadczenie powinno mieć cel terapeutyczny, tym samym liczy się nie charakter usługi, ale jej cel (patrz też wyrok w sprawie L.u.P. GmbH, sygn. C-106/05 oraz w połączonych sprawach C-394/04 i C-395/04 Diagnostiko & Therapeftiko Kentro Athinon-Ygeia AE).

Niewątpliwie w rozpatrywanym przypadku mieliśmy do czynienia z opieką medyczną. Wiodącym celem było sprawdzenie czy lek jest skuteczny w leczeniu chorych. Dlatego usługę taką można objąć zwolnieniem z VAT z art. 43 ust.1 pkt.18. ustawy o VAT.

Podatnicy powinni jednak uważać, gdyż usługi związane z eksperymentem badawczym, który nie będzie jednocześnie eksperymentem leczniczym, będą podlegały opodatkowaniu 23% stawką VAT, a organy podatkowe wydając interpretacje chętnie powołają się na powyższy wyrok.

Aleksandra Pieńczuk jest konsultantem w dziale prawno-podatkowym PwC