Jak ustalić wartość księgową udziału

Wycena bilansowa udziałów zależy od tego czy jednostka stosuje przepisy ustawy o rachunkowości czy rozporządzenia MF w sprawie szczegółowych zasad uznawania, metod wyceny, zakresu ujawniania i sposobu prezentacji instrumentów finansowych. Szczegóły w uzasadnieniu.

Nabyte przez jednostkę udziały w innym podmiocie gospodarczym zakwalifikowane zostaną w bilansie nabywcy – zgodnie z wymogami ustawy o rachunkowości – do inwestycji. Wynika to wprost z definicji ustawowej, która mówi, że inwestycje to aktywa nabyte w celu osiągnięcia korzyści ekonomicznych wynikających z przyrostu wartości tych aktywów, uzyskania z nich przychodów w formie odsetek, dywidend (udziałów w zyskach) lub innych pożytków, w tym również z transakcji handlowej. Jednostka nabywająca udziały może zaliczyć je do inwestycji długo- lub krótkoterminowych, w zależności od tego, przez jaki okres zamierza ona trzymać te aktywa.

Wycena udziałów będzie zależeć od tego, czy do wyceny aktywów finansowych jednostka stosuje przepisy ustawy o rachunkowości, czy rozporządzenia MF w sprawie szczegółowych zasad uznawania, metod wyceny, zakresu ujawniania i sposobu prezentacji instrumentów finansowych, czy ewentualnie MSR nr 39 – „Instrumenty finansowe – ujmowanie i wycena”.

Niezależnie od tego, jakim przepisom jednostka podlega, istotna jest również przyjęta przez nią polityka rachunkowości. Wynika to z tego, że przepisy zawarte w różnych aktach prawnych w zakresie wyceny składników aktywów finansowych proponują nie tylko jedno rozwiązanie. Dlatego jednostka powinna sprecyzować, czy wycena następuje zgodnie z zasadą ostrożności, czy też według cen/wartości rynkowych. Przyjęcie jednej z wymienionych zasad ma fundamentalne znaczenie dla całego procesu wyceny.

Zasady wyceny inwestycji precyzuje art. 28 ust.1 pkt 3–5 ustawy o rachunkowości. Zgodnie z nim wyceniamy:

• udziały w innych jednostkach – według ceny nabycia, pomniejszonej o odpisy z tytułu trwałej utraty wartości lub według wartości godziwej;

• inwestycje krótkoterminowe – według ceny (wartości) rynkowej albo według ceny nabycia lub ceny (wartości) rynkowej, zależnie od tego, która z nich jest niższa. W przypadku krótkoterminowych inwestycji, dla których nie istnieje aktywny rynek, wartość godziwą określamy na podstawie np. ekspertyz.

W artykule 35 ustawa reguluje zasady rozliczania skutków wyceny bilansowej:

• Skutki wzrostu lub obniżenia wartości inwestycji krótkoterminowych wycenionych według cen (wartości) rynkowych zalicza się odpowiednio do przychodów lub kosztów finansowych. W przypadku stosowania innych niż opisane wyżej zasady wyceny krótkoterminowych inwestycji, skutki obniżenia ich wartości zalicza się do kosztów finansowych w pełnej wysokości. Natomiast skutki wzrostu ich wartości zalicza się do przychodów finansowych w wysokości nie wyższej niż kwota różnic uprzednio odpisanych w koszty finansowe.

• Skutki przeszacowania inwestycji zaliczonych do aktywów trwałych, powodujące wzrost ich wartości do poziomu cen rynkowych, zwiększają kapitał (fundusz) z aktualizacji wyceny. Obniżenie wartości inwestycji uprzednio przeszacowanej do wysokości kwoty, o którą podwyższono z tego tytułu kapitał (fundusz) z aktualizacji wyceny, jeżeli kwota różnicy z przeszacowania nie była do dnia wyceny rozliczona, zmniejsza ten kapitał (fundusz). W pozostałych przypadkach skutki obniżenia wartości inwestycji zalicza się do kosztów finansowych. Wzrost wartości danej inwestycji bezpośrednio wiążący się z uprzednim obniżeniem jej wartości, zaliczonym do kosztów finansowych, ujmuje się do wysokości tych kosztów jako przychody finansowe.

Zarówno MSR nr 39 jak i rozporządzenie Ministra Finansów instrumenty finansowe dzielą na 4 grupy:

• aktywa finansowe przeznaczone do obrotu,

• pożyczki i należności,

• aktywa finansowe utrzymywane do terminu wymagalności,

• aktywa finansowe dostępne do sprzedaży.

Obydwa akty zalecają wycenę aktywów finansowych według wartości godziwej (z pewnymi wyjątkami). Jeżeli nie jest możliwe jej ustalenie – wyceny należy dokonać w cenie nabycia.

Skutki wyceny dokonanej zgodnie z MSR nr 39 i rozporządzeniem MF powinny zostać ujęte następująco:

• aktywa finansowe przeznaczone do obrotu – w wyniku finansowym,

• aktywa finansowe dostępne do sprzedaży – według rozporządzenia MF ujmuje się w wyniku finansowym lub w kapitale z aktualizacji wyceny, natomiast według MSR nr 39 jedynie w kapitale z aktualizacji wyceny.

Pożyczki i należności oraz aktywa finansowe utrzymywane do terminu wymagalności wycenia się według skorygowanej ceny nabycia. Skutki tej wyceny należy ujmować w wyniku finansowym.

Przykład 1

We wcześniejszych rozważaniach wycenę według MSR nr 39 i rozporządzenia MF traktowano łącznie ze względu na podobieństwo obu przepisów – wycena aktywów finansowych następuje według wartości godziwej.

Rozporządzenie przewiduje (podobnie jak ustawa) dwie możliwości ujęcia w księgach przedstawionego przykładu:

• zyski lub straty z przeszacowania zalicza się do przychodów lub kosztów okresu sprawozdawczego, w którym nastąpiło przeszacowanie, lub

• zyski lub straty z przeszacowania odnosi się na kapitał z aktualizacji wyceny.

Jeżeli jednostka wybierze pierwszą możliwość, wtedy księgowania będą identyczne, jak w rozwiązaniu według ustawy o rachunkowości. Wybór drugiej możliwości spowoduje stosowanie ewidencji jak według zasad określonych w MSR nr 39.

Przykład 2