Jak jest skonstruowany rachunek przepływów pieniężnych

RADA

Sprawozdanie z przepływów pieniężnych ma za zadanie wykazanie, w jaki sposób każda z trzech podstawowych dziedzin działalności: operacyjna, inwestycyjna i finansowa, wpłynęła na zmianę środków pieniężnych. Rachunek przepływów pieniężnych skonstruowany jest w oparciu o fundamentalne równanie bilansowe (aktywa = pasywa), jest jego przekształconą postacią. Dlatego przy jego prawidłowym sporządzeniu wyliczona suma przepływów pieniężnych musi być równa bilansowej zmianie środków pieniężnych. Uświadomienie sobie zasady jego działania poprzez powiązania z równaniem bilansowym ułatwia jego właściwe sporządzenie. Dalsze szczegóły - w uzasadnieniu.

UZASADNIENIE

W załączniku nr 1 do ustawy o rachunkowości znajdują się wzory rachunku przepływów pieniężnych, sporządzanego metodą bezpośrednią i metodą pośrednią, zawierające minimalny zakres wymaganej informacji. Krajowy Standard Rachunkowości nr 1 „Rachunek przepływów pieniężnych” określa zasady wykazywania w rachunku przepływów pieniężnych informacji o zmianach stanu środków pieniężnych i ich ekwiwalentów, jakie nastąpiły w jednostce. Ani ustawa jednak, ani Krajowy Standard Rachunkowości nie mówią o prawdzie wiadomej, choć nie dla wszystkich, którzy muszą sporządzać rachunek przepływów pieniężnych, oczywistej. Otóż rachunek przepływów pieniężnych sporządzany metodą pośrednią powstał w oparciu o równanie bilansowe. Zostało ono przekształcone tak, aby spełniało inną niż bilans funkcję, to jest aby wykazywało źródła przepływów pieniężnych i ich wykorzystanie, w podziale na rodzaje działalności gospodarczej jednostki: operacyjną, inwestycyjną i finansową.

Rachunek przepływów pieniężnych sporządzany metodą pośrednią skonstruowany jest w oparciu o fundamentalne równanie bilansowe (aktywa = pasywa), które zostało najpierw przekształcone w taki sposób, aby wyliczało zmianę stanu środków pieniężnych, następnie przekształcone w taki sposób, aby grupując elementy porozdzielać przepływy z działalności finansowej i inwestycyjnej od pozostałych, czyli operacyjnych, a ponadto jego elementy zostały skorygowane o pozycje niepieniężne na zasadzie: jeden element na plus, drugi o tę samą wielkość na minus, tak, aby wyłączając korektę w jednej pozycji sprawozdania, dodać ją w innej pozycji i nie zakłócić równowagi równania bilansowego.

Poniżej przedstawiono zasadę konstrukcji rachunku przepływów pieniężnych w pewnym uproszczeniu (z uwagi na ograniczony zakres tego opracowania).

Równanie bilansowe

aktywa = pasywa

oraz

zmiana stanu aktywów = zmiana stanu pasywów

po rozwinięciu:

zmiana stanu rzeczowych aktywów trwałych oraz wartości niematerialnych i prawnych + zmiana inwestycji (długo- i krótkoterminowych, bez środków pieniężnych) + zmiana zapasów + zmiana należności (długo- i krótkoterminowych) + zmiana środków pieniężnych + zmiana czynnych rozliczeń międzyokresowych (długo- i krótkoterminowych) = zmiana kapitałów własnych (w tym wynik finansowy i zmiana kapitału) + zmiana rezerw + zmiana zobowiązań + zmiana pasywnych rozliczeń międzyokresowych

można przekształcić:

zmiana środków pieniężnych =

wynik finansowy + zmiana kapitału + zmiana rezerw + zmiana zobowiązań + zmiana pasywnych rozliczeń międzyokresowych - zmiana stanu rzeczowych aktywów trwałych oraz wartości niematerialnych i prawnych - zmiana inwestycji (długo- i krótkoterminowych, bez środków pieniężnych) - zmiana zapasów - zmiana należności (długo- i krótkoterminowych) - zmiana czynnych rozliczeń międzyokresowych (długo- i krótkoterminowych)

następnie zapisać w inny sposób:

wynik finansowy

+ zmiana kapitału (podstawowego i zapasowego)

+ zmiana rezerw

+ zmiana zobowiązań

+ zmiana pasywnych rozliczeń międzyokresowych

- zmiana stanu rzeczowych aktywów trwałych oraz wartości niematerialnych i prawnych

- zmiana zapasów

- zmiana należności (długo- i krótkoterminowych)

- zmiana inwestycji (długo- i krótkoterminowych, bez środków pieniężnych)

- zmiana czynnych rozliczeń międzyokresowych (długo- i krótkoterminowych)

= zmiana środków pieniężnych

i przegrupować:

wynik finansowy

- zmiana zapasów

- zmiana należności (długo- i krótkoterminowych)

+ zmiana zobowiązań

+ zmiana rezerw

+ zmiana pasywnych rozliczeń międzyokresowych

- zmiana czynnych rozliczeń międzyokresowych (długo- i krótkoterminowych)

- zmiana stanu rzeczowych aktywów trwałych oraz wartości niematerialnych i prawnych

- zmiana inwestycji (długo- i krótkoterminowych, bez środków pieniężnych)

+ zmiana kapitału (własnego)

= zmiana środków pieniężnych

Następnie:

1) dodać pod pozycją „wynik finansowy” i odjąć pod pozycją „zmiana stanu rzeczowych aktywów trwałych oraz wartości niematerialnych i prawnych” amortyzację środków trwałych i wartości niematerialnych i prawnych

2) oraz skorygować wynik finansowy (odjąć) o wynik z działalności inwestycyjnej oraz dodać ten wynik pod pozycją „zmiana inwestycji (długo- i krótkoterminowych)”

3) odjąć zmianę zobowiązań finansowych, dotyczących kredytów, pożyczek, leasingu itp., od zmiany zobowiązań ogółem i dodać pod pozycją „zmiana kapitału”:

wynik finansowy

+ amortyzacja

- wynik z działalności inwestycyjnej

- zmiana zapasów

- zmiana należności (długo- i krótkoterminowych)

+ zmiana zobowiązań

- zmiana zobowiązań z tytułu kredytów, pożyczek, leasingu

+ zmiana rezerw

+ zmiana rozliczeń międzyokresowych (pasywnych)

- zmiana aktywnych rozliczeń międzyokresowych (długo- i krótkoterminowych)

- zmiana stanu rzeczowych aktywów trwałych oraz wartości niematerialnych i prawnych

- amortyzacja

- zmiana inwestycji (długo- i krótkoterminowych, bez środków pieniężnych)

+ wynik z działalności inwestycyjnej

+ zmiana kapitału

+ zmiana zobowiązań z tytułu kredytów, pożyczek, leasingu

= zmiana środków pieniężnych

Na tym etapie przekształcenia powyższe równanie czerpie wyłącznie z pozycji zawartych w bilansie i amortyzacji zawartej w rachunku wyników (bądź zapisanej jako saldo konta kosztów rodzajowych).

Zostawmy na chwilę to równanie i zwróćmy uwagę, że wynik z działalności inwestycyjnej obejmuje wynik na sprzedaży majątku trwałego podlegającego amortyzacji, jak też wynik na sprzedaży inwestycji: wynik na sprzedaży majątku trwałego niepodlegającego amortyzacji (inwestycje długoterminowe) oraz wynik na sprzedaży inwestycji krótkoterminowych. Wynik na sprzedaży rzeczowego majątku trwałego podlegającego amortyzacji to z kolei wartość sprzedaży środków trwałych (bez VAT) minus nieumorzona wartość sprzedanych środków trwałych.

wynik z działalności inwestycyjnej =

wynik na sprzedaży rzeczowego majątku trwałego podlegającego amortyzacji

+ wynik na sprzedaży majątku trwałego niepodlegającego amortyzacji (inwestycji długoterminowych)

+ wynik na sprzedaży inwestycji krótkoterminowych

następnie:

wynik z działalności inwestycyjnej =

+ wartość sprzedaży środków trwałych (bez podatku VAT)

- nieumorzona wartość sprzedanych środków trwałych

+ wynik na sprzedaży majątku trwałego niepodlegającego amortyzacji (inwestycji długoterminowych)

+ wynik na sprzedaży inwestycji krótkoterminowych

Nadal, abstrahując od równania, rozważmy inną kwestię. Zmiana stanu rzeczowych aktywów trwałych oraz wartości niematerialnych i prawnych to ich stan końcowy minus stan początkowy. Wartość aktywów trwałych na koniec roku to w uproszczeniu ich wartość z początku roku pomniejszona o amortyzację, powiększona o zakupy i pomniejszona o nieumorzoną wartość sprzedanych środków trwałych. Z kolei wynik na sprzedaży majątku trwałego podlegającego amortyzacji to wartość sprzedaży (bez VAT) minus nieumorzona wartość sprzedanych środków trwałych.

Zmiana stanu rzeczowych aktywów trwałych to więc:

wartość z początku roku

- amortyzacja

+ zakupy

- nieumorzona wartość sprzedanych środków trwałych

- wartość z początku roku

Rozważając teraz następujący fragment przekształconego wcześniejszego równania bilansowego:

- zmiana stanu rzeczowych aktywów trwałych oraz wartości niematerialnych i prawnych

- amortyzacja

- zmiana stanu inwestycji (długo- i krótkoterminowych, bez środków pieniężnych)

+ wynik z działalności inwestycyjnej

zmieniamy pierwszą i ostatnią pozycję (pamiętając o znakach (+) i (-)), mając na uwadze powyższe dygresje:

- wartość z początku roku

+ amortyzacja

- zakupy rzeczowego majątku trwałego

+ nieumorzona wartość sprzedanych środków trwałych

+ wartość z początku roku

- amortyzacja

- zmiana stanu inwestycji (długo- i krótkoterminowych, bez środków pieniężnych)

+ wartość sprzedaży środków trwałych (bez podatku VAT)

- nieumorzona wartość sprzedanych środków trwałych

+ wynik na sprzedaży inwestycji długoterminowych

+ wynik na sprzedaży inwestycji krótkoterminowych

Widać z tego, że powtarzają się: „wartość z początku roku”, „amortyzacja” i „nieumorzona wartość sprzedanych środków trwałych”, lecz z przeciwnymi znakami. Można więc te wielkości wykreślić (pominąć), ponieważ się znoszą wzajemnie.

- zakupy rzeczowego majątku trwałego

- zmiana inwestycji (długo- i krótkoterminowych, bez środków pieniężnych)

+ wartość sprzedaży środków trwałych (bez podatku VAT)

+ wynik na sprzedaży inwestycji długoterminowych

+ wynik na sprzedaży inwestycji krótkoterminowych

Nasze przekształcane równanie bilansowe można więc zapisać, wykorzystując przedstawiony wyżej fragment:

wynik finansowy

+ amortyzacja

- wynik z działalności inwestycyjnej ogółem

- zmiana zapasów

- zmiana należności (długo- i krótkoterminowych)

+ zmiana zobowiązań bez zmian z tytułu kredytów, pożyczek, leasingu

+ zmiana rezerw

+ zmiana rozliczeń międzyokresowych (pasywnych)

- zmiana aktywnych rozliczeń międzyokresowych (długo- i krótkoterminowych)

- zakupy rzeczowego majątku trwałego

+ wartość sprzedaży środków trwałych (bez podatku VAT)

- zmiana inwestycji (długo- i krótkoterminowych, bez środków pieniężnych)

+ wynik na sprzedaży inwestycji długoterminowych i krótkoterminowych

+ zmiana kapitału

+ zmiana zobowiązań z tytułu kredytów, pożyczek, leasingu

= zmiana środków pieniężnych

Wynik na sprzedaży inwestycji długoterminowych to wartość sprzedaży inwestycji minus ich wartość księgowa. Zmiana stanu inwestycji to wartość końcowa inwestycji minus wartość początkowa inwestycji. Wartość końcowa inwestycji to wartość początkowa inwestycji minus wartość księgowa inwestycji sprzedanych plus wartość inwestycji nabytych.

Przekształćmy fragment równania:

- zmiana stanu inwestycji (długo- i krótkoterminowych, bez środków pieniężnych)

+ wynik na sprzedaży inwestycji

który jest równy (uwaga na znak minus przed zmianą stanu inwestycji):

- wartość początkowa inwestycji

+ wartość księgowa inwestycji sprzedanych

- wartość inwestycji nabytych

+ wartość początkowa inwestycji

+ wartość sprzedaży inwestycji

- wartość księgowa inwestycji sprzedanych

A oto co pozostanie po eliminacji znoszących się elementów:

- wartość inwestycji nabytych

+ wartość sprzedaży inwestycji

i podstawiamy to do przekształconego równania bilansowego:

wynik finansowy

+ amortyzacja

- wynik z działalności inwestycyjnej ogółem

- zmiana zapasów

- zmiana należności (długo- i krótkoterminowych)

+ zmiana zobowiązań bez zmian z tytułu kredytów, pożyczek, leasingu

+ zmiana rezerw

+ zmiana rozliczeń międzyokresowych (pasywnych)

- zmiana aktywnych rozliczeń międzyokresowych (długo- i krótkoterminowych)

- zakupy rzeczowego majątku trwałego

+ wartość sprzedaży środków trwałych (bez podatku VAT)

- wartość inwestycji nabytych

+ wartość sprzedaży inwestycji

+ zmiana kapitału

+ zmiana zobowiązań z tytułu kredytów, pożyczek, leasingu

= zmiana środków pieniężnych

po przegrupowaniu:

1. Przepływy pieniężne z działalności operacyjnej:

wynik finansowy

+ amortyzacja

- wynik z działalności inwestycyjnej ogółem

- zmiana zapasów

- zmiana należności (długo- i krótkoterminowych)

+ zmiana zobowiązań bez zmian z tytułu kredytów, pożyczek, leasingu

+ zmiana rezerw

+ zmiana rozliczeń międzyokresowych (pasywnych)

- zmiana aktywnych rozliczeń międzyokresowych (długo- i krótkoterminowych)

2. Przepływy pieniężne z działalności inwestycyjnej:

a) wpływy

+ wartość sprzedaży środków trwałych (bez podatku VAT)

+ wartość sprzedaży inwestycji

b) wydatki

- zakupy rzeczowego majątku trwałego

- wartość inwestycji nabytych

3. Przepływy pieniężne z działalności finansowej:

+ zmiana kapitału

+ zmiana zobowiązań z tytułu kredytów, pożyczek, leasingu

= zmiana środków pieniężnych

Tym sposobem uzyskaliśmy przekształconą uproszczoną postać równania bilansowego, będącą materiałem wyjściowym do stworzenia formy sprawozdania z przepływów środków pieniężnych metodą pośrednią, według wzoru wskazanego w ustawie o rachunkowości. Kolejnym krokiem powinny być równoległe podwójne korekty pozycji:

1) zmian należności i wyników na sprzedaży majątku trwałego i inwestycji o zmiany należności z tym związane (transakcje bezgotówkowe),

2) zmian zobowiązań i zakupów majątku trwałego o zmiany zobowiązań związanych z tymi zakupami (transakcje bezgotówkowe),

3) zysku (straty) o odsetki i udziały w zyskach, które powinny pojawić się w części finansowej i inwestycyjnej,

4) różnic kursowych, które odjęte od wyniku finansowego powinny odpowiednio powiększyć wpływy z działalności finansowej,

i tym podobne, służące dalszemu uszczegółowieniu sprawozdania, tak aby spełniało założony cel informacyjny.

Na koniec należy dodać, że ogólnodostępne popularne i uniwersalne programy finansowe dla małych i średnich przedsiębiorstw nie zawierają funkcji tworzenia gotowych sprawozdań dotyczących rachunku przepływów pieniężnych, podczas gdy większość z nich wylicza bilans i rachunek wyników. Dzieje się tak nie tylko dlatego, że przedsiębiorstwa najczęściej nie mają ustawowego obowiązku jego sporządzenia. Trudność stworzenia uniwersalnego programu, który w dowolnej jednostce mógłby w prawidłowy sposób naliczać i pobierać dane z ksiąg do rachunku, bierze się stąd, że wymaga to pozyskiwania mnóstwa dodatkowych szczegółowych informacji (danych) księgowych, zwyczajowo niezapisywanych w osobnym ujęciu, na osobnych kontach, których katalog w dodatku nie jest zamknięty. I tak, na przykład, należności i zobowiązania powinny być ewidencjonowane na osobnych kontach syntetycznych dla każdego rodzaju działalności (finansowej, inwestycyjnej, operacyjnej). Należałoby więc przebudować tradycyjne plany kont.

Ponadto - pewne wydarzenia gospodarcze realizowane są bez przepływu gotówki, choć nie powoduje to wzrostu należności czy zobowiązań. Przykładem może być podwyższenie kapitału zakładowego poprzez wniesienie środków trwałych aportem. Transakcja taka w ogóle nie wpływa na zmianę stanu posiadanych pieniędzy, choć podnosi kapitał i stanowi nabycie środka trwałego, dlatego wymagana jest korekta w części finansowej i korekta w części inwestycyjnej rachunku przepływów pieniężnych sporządzanym metodą pośrednią. Wydawałoby się więc celowe jakoś ją wyróżnić w programie finansowo-księgowym, jako transakcję bezgotówkową kwalifikującą się do podstawy korekty w sprawozdaniu. I uczynić tak z innymi podobnymi transakcjami, nadając im podobne atrybuty.

Mając to na uwadze, należy wyważyć korzyści i koszty sporządzenia rachunku przepływów pieniężnych we własnym zakresie w programie Excel lub alternatywnie w zazwyczaj dość drogim programie finansowo-księgowym, sporządzonym pod indywidualne potrzeby jednostki przy rozbudowanym planie kont.

• załącznik nr 1 do ustawy z 29 września 1994 r. o rachunkowości - j.t. Dz.U. z 2002 r. Nr 76, poz. 694; ost.zm. Dz.U. z 2006 r. Nr 208, poz. 1540

• Krajowy Standard Rachunkowości nr 1 „Rachunek przepływów pieniężnych” - Dz.Urz. Ministra Finansów z 2003 r. Nr 12, poz. 69

Ewa Szczepankiewicz

główna księgowa w spółce z o.o.