Polska na granicy bezpiecznego zadłużenia. Ekspert ostrzega przed niebezpieczną spiralą

• Polska przed falą wielkich inwestycji. Stawką jest przyszły potencjał gospodarki
• Finanse publiczne pod presją. Polska zbliża się do niebezpiecznej granicy
• Szara strefa nadal problemem. To nie tylko kwestia podatków
• Gwałtowne zmiany podatkowe sprzyjają ucieczce do szarej strefy
• Eksperci o wyzwaniach dla państwa w niestabilnym świecie
• FAQ. Najczęściej zadawane pytania

W najbliższych latach Polskę czeka kumulacja dużych wydatków rozwojowych – od obronności, przez infrastrukturę transportową, po energetykę. Zdaniem ekonomistów kluczowe będzie to, czy państwo będzie finansować inwestycje zwiększające potencjał gospodarki, czy też bieżącą konsumpcję. Jak ocenia prof. Ireneusz Dąbrowski z Fundacji SET, finanse publiczne nie są jeszcze w stanie dramatycznym, ale Polska zbliża się do granicy, przy której brak racjonalnego programu może uruchomić niebezpieczną spiralę zadłużenia.

Polska przed falą wielkich inwestycji. Stawką jest przyszły potencjał gospodarki

„Stoimy w tej chwili przed programem bardzo ambitnych inwestycji i należy zadać sobie pytanie, skąd finansowanie tego wszystkiego. Jesteśmy gospodarką, która ma pieniądze – to jest już 1 bln dol., czyli 4 bln zł. Kluczowe jest to, żeby finansować inwestycje, kapitał rzeczowy, który będzie służył przyszłym pokoleniom, a nie konsumpcję, którą przyszłe pokolenia będą musiały spłacać” – mówi agencji Newseria dr hab. Ireneusz Dąbrowski, prof. SGH, przewodniczący Rady Programowej Fundacji SET i członek Rady Polityki Pieniężnej.

Skala potrzeb finansowych państwa jest dziś bardzo wysoka. Budżet na 2026 rok zakłada wydatki na poziomie 918,9 mld zł, dochody w wysokości 647,2 mld zł i deficyt niewiększy niż 271,7 mld zł. Rekordowe środki mają trafić m.in. na obronność, której finansowanie zaplanowano na ponad 200 mld zł, czyli 4,81 proc. PKB. W kolejnych latach istotne znaczenie będą miały również inwestycje infrastrukturalne, w tym Centralny Port Komunikacyjny i projekty kolejowe, transformacja energetyczna i cyfrowa oraz budowa energetyki jądrowej.

Ministerstwo Aktywów Państwowych wskazuje, że w ciągu najbliższej dekady inwestycje w energetykę wyniosą 1 bln zł. Natomiast w infrastrukturę kolejową, drogową i morską – kilkaset miliardów złotych.

Finanse publiczne pod presją. Polska zbliża się do niebezpiecznej granicy

Potrzeby inwestycyjne zbiegają się z pogarszającą się sytuacją finansów publicznych. Polska pozostaje objęta unijną procedurą nadmiernego deficytu. Komisja Europejska prognozuje, że deficyt sektora instytucji rządowych i samorządowych w 2026 roku wyniesie 6,5 proc. PKB, a dług publiczny liczony według metodologii unijnej będzie nadal rósł. Ministerstwo Finansów wskazuje z kolei, że relacja długu sektora general government może wzrosnąć do 66,2 proc. PKB na koniec 2026 roku.

„Jesteśmy na etapie krytycznym, jeżeli chodzi o stan finansów publicznych. Nie jest jeszcze dramatyczny, ale zbliżamy się do tej granicy. Jeżeli w tej chwili nie rozpoczniemy jakiegoś racjonalnego programu, to w przyszłości możemy wpaść w niebezpieczną spiralę” – ocenia prof. Ireneusz Dąbrowski.

„Na obecnym etapie, przy tym stanie finansów publicznych, nie ma konieczności ograniczenia wydatków, które już się pojawiły. Natomiast wprowadzanie wszelkiego rodzaju nowych wydatków musi być bardzo rozważne i musi mieć charakter inwestycyjny, a nie konsumpcyjny”.

Zdaniem ekspertów najważniejsze będzie zachowanie równowagi między koniecznością realizacji strategicznych projektów a utrzymaniem stabilności finansów publicznych. To właśnie od struktury wydatków zależeć będzie, czy zadłużenie przełoży się na wzrost potencjału gospodarczego, czy stanie się obciążeniem dla kolejnych pokoleń.

Szara strefa nadal problemem. To nie tylko kwestia podatków

Jednym z elementów stabilizacji finansów publicznych ma być zwiększanie dochodów państwa, co wymaga prowadzenia przewidywalnej polityki podatkowej i ograniczania szarej strefy. Według raportu Instytutu Prognoz i Analiz Gospodarczych wynosi ona 18,1 proc. PKB. Jak podkreśla prof. SGH, rozwój szarej strefy ogranicza możliwości finansowania zadań państwa, w tym inwestycji, które mają wzmacniać długoterminowy potencjał gospodarki.

To oznacza, że walka z nielegalnym obrotem nie jest wyłącznie kwestią fiskalną, ale także elementem bezpieczeństwa państwa. „Szara strefa to obszar, który jest zawsze zagrożeniem dla państwa. Po pierwsze, stanowi uszczuplenie dochodów budżetu państwa, które powinny iść na finansowanie inwestycji i naszego dobrobytu, a po drugie, tworzy się przestępczość zorganizowana i pojawiają się luki, w które wchodzą również zagraniczne grupy przestępcze” – wskazuje przewodniczący Rady Programowej Fundacji SET.

Według IPAG szara strefa ma się w tym roku zmniejszyć do 17,7 proc. PKB. Odmienna sytuacja występuje jednak na rynku wyrobów tytoniowych, gdzie obserwowany jest znaczący spadek dynamiki wpływów budżetowych – według danych Ministerstwa Finansów luka między zakładanymi a realnymi wpływami z tytułu podatku akcyzowego na tę kategorię produktów wyniosła ok. 4 mld zł – oraz dynamiczny wzrost wartości i udziału szarej strefy w rynku - według danych Instytutu Almares z 4,7 proc. do 7,5 proc. na koniec 2025 roku, czyli o 59 proc.

Gwałtowne zmiany podatkowe sprzyjają ucieczce do szarej strefy

Ma to związek z radykalną podwyżką stawek podatku akcyzowego od wyrobów tytoniowych i nikotynowych oraz odejścia od wcześniej wprowadzonej mapy akcyzowej w 2022 roku. Podobne zjawisko obserwowane jest w segmencie napojów spirytusowych. Rozszerza się również bardzo opłacalny dla przestępców proceder produkcji, przemytu i sprzedaży fałszowanych leków.

Zdaniem prof. Ireneusza Dąbrowskiego problemem są nie tylko same podwyżki, ale również brak przewidywalności i odpowiedniej komunikacji zmian. „Przygotowana wcześniej mapa akcyzowa była bardzo rozsądną drogą, do której przyzwyczaili się już i przedsiębiorcy, i inni gracze na rynku finansowym. Natomiast gwałtowne zmiany, niepoprzedzone komunikacją ostrzegającą o tym, co się wydarzy, zawsze powodują kontrreakcje. W tym przypadku część przedsiębiorców uciekła do szarej strefy i ta ucieczka jest coraz bardziej niepokojąca” – mówi prof. Ireneusz Dąbrowski.

Eksperci o wyzwaniach dla państwa w niestabilnym świecie

O stabilności finansów publicznych i strategicznych decyzjach państwa w niestabilnym geopolitycznie świecie eksperci rozmawiali podczas Kongresu SET „Polska ambitna. Jak wzmacniać państwo w niestabilnym świecie?”, który odbył się 16 czerwca w Warszawie.

W centrum dyskusji znalazły się kwestie związane z finansowaniem rozwoju, bezpieczeństwem gospodarczym oraz zdolnością państwa do realizacji długoterminowych inwestycji. Eksperci zwracali uwagę, że najbliższe lata będą kluczowe dla utrzymania konkurencyjności polskiej gospodarki i stabilności finansów publicznych.

W obliczu rosnących potrzeb inwestycyjnych oraz napiętej sytuacji geopolitycznej szczególnego znaczenia nabiera prowadzenie odpowiedzialnej polityki fiskalnej, która pozwoli jednocześnie wzmacniać potencjał gospodarczy kraju i ograniczać ryzyka związane z nadmiernym zadłużeniem.

źródło: Newseria

FAQ. Najczęściej zadawane pytania

Dlaczego Polska zwiększa wydatki na inwestycje?

Polska planuje w najbliższych latach duże inwestycje w obronność, energetykę, infrastrukturę transportową oraz transformację cyfrową. Celem jest zwiększenie potencjału gospodarczego kraju, poprawa bezpieczeństwa oraz podniesienie konkurencyjności gospodarki.

Ile wyniesie deficyt budżetowy Polski w 2026 roku?

Zgodnie z założeniami budżetowymi deficyt budżetu państwa w 2026 roku ma wynieść maksymalnie 271,7 mld zł. Jednocześnie wydatki mają sięgnąć 918,9 mld zł, a dochody 647,2 mld zł.

Jaki będzie poziom długu publicznego Polski?

Ministerstwo Finansów prognozuje, że relacja długu sektora general government do PKB może wzrosnąć do 66,2 proc. na koniec 2026 roku. Komisja Europejska wskazuje również na dalszy wzrost zadłużenia w kolejnych latach.

Czym jest procedura nadmiernego deficytu UE?

Procedura nadmiernego deficytu to mechanizm stosowany przez Unię Europejską wobec państw, których deficyt sektora finansów publicznych przekracza 3 proc. PKB. Polska pozostaje obecnie objęta tą procedurą.

Dlaczego eksperci ostrzegają przed spiralą zadłużenia?

Ekonomiści wskazują, że nadmierny wzrost wydatków finansowanych długiem może prowadzić do sytuacji, w której państwo będzie musiało zaciągać kolejne zobowiązania na spłatę wcześniejszych. Takie zjawisko określane jest mianem spirali zadłużenia.

Jak szara strefa wpływa na finanse publiczne?

Szara strefa ogranicza wpływy podatkowe do budżetu państwa, co zmniejsza możliwości finansowania inwestycji publicznych. Według Instytutu Prognoz i Analiz Gospodarczych jej wartość wynosi około 18 proc. PKB.

Dlaczego rośnie szara strefa na rynku wyrobów tytoniowych?

Eksperci wskazują, że wpływ na wzrost szarej strefy miały szybkie podwyżki akcyzy na wyroby tytoniowe i nikotynowe oraz odejście od wcześniej przyjętej mapy akcyzowej. Skutkiem jest wzrost nielegalnego handlu i spadek części wpływów budżetowych.

Ile Polska wyda na obronność w 2026 roku?

W projekcie budżetu na 2026 rok przewidziano ponad 200 mld zł na obronność, co odpowiada 4,81 proc. polskiego PKB. To jeden z najwyższych poziomów wydatków wojskowych wśród państw NATO.

Jakie inwestycje energetyczne planuje Polska?

Według Ministerstwa Aktywów Państwowych w ciągu najbliższych 10 lat inwestycje w energetykę mogą wynieść około 1 bln zł. Obejmują one m.in. rozwój energetyki jądrowej, odnawialnych źródeł energii oraz modernizację sieci przesyłowych.

Co jest ważniejsze dla gospodarki – inwestycje czy konsumpcja?

Zdaniem ekonomistów finansowanie inwestycji jest korzystniejsze dla długoterminowego wzrostu gospodarczego, ponieważ tworzy majątek i infrastrukturę służące kolejnym pokoleniom. Finansowanie bieżącej konsumpcji długiem może natomiast zwiększać ryzyko zadłużenia państwa.