Odszkodowanie za rozwiązanie umowy użytkowania wieczystego gruntów

Strona jest użytkownikiem wieczystym nieruchomości gruntowej oraz właścicielem budynków i budowli znajdujących się na gruncie. Nieruchomość ta na mocy decyzji wojewody mazowieckiego o ustaleniu drogi została przeznaczona na budowę pasów drogowych. W związku z tym Generalny Dyrektor Dróg Krajowych i Autostrad wystąpił do strony z wnioskiem o rozwiązanie umowy użytkowania wieczystego za odszkodowaniem. Na skutek zawartego porozumienia została zawarta umowa przedwstępna w formie aktu notarialnego przewidująca, że strona otrzyma odszkodowanie na określoną kwotę, w skład której wejdzie:

a) wartość prawa użytkowania wieczystego gruntu,

b) wartość części składowych nieruchomości (budynki, budowle itp.),

c) koszt likwidacji obiektów budowlanych przeznaczonych do rozbiórki,

d) koszt przeniesienia ciągów technologicznych z uwzględnieniem kosztów demontażu, transportu, remontów, certyfikacji, kalibracji, montażu i rozruchu,

e) wartość wymiany szyb na IV kondygnacji budynku nr 49,

f) koszt dodatkowego zabezpieczenia przed zagrożeniami.

W związku z tym strona ma wątpliwości, czy łączna kwota odszkodowania za rozwiązanie umowy użytkowania wieczystego gruntów wraz ze znajdującymi się na nim budynkami i budowali podlega opodatkowaniu VAT. Zdaniem strony, rozwiązanie umowy o oddanie nieruchomości gruntowej w użytkowanie wieczyste za odszkodowaniem nie podlega ustawie o podatku od towarów i usług.

W myśl art. 2 pkt 6 ustawy z 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług (Dz.U. Nr 54, poz. 535 z późn.zm.), towarami są rzeczy ruchome, jak również wszelkie postacie energii, budynki i budowle lub ich części, będące przedmiotem czynności podlegających opodatkowaniu podatkiem od towarów i usług, które są wymienione w klasyfikacjach wydanych na podstawie przepisów o statystyce publicznej, a także grunty. Zgodnie zaś z art. 5 ust. 1 pkt 1 opodatkowaniu podatkiem od towarów i usług podlegają: odpłatna dostawa towarów i odpłatne świadczenie usług na terytorium kraju. Należy zauważyć, że czynność prawna jest odpłatna, jeżeli strona, która dokonała przysporzenia, otrzymuje lub ma otrzymać w zamian korzyść majątkową, stanowiącą ekwiwalent tego przysporzenia.

Z kolei art. 7 ust. 1 pkt 1 ww. ustawy przewiduje, że przez dostawę towarów, o której mowa w art. 5 ust. 1 pkt 1, rozumie się przeniesienie prawa do rozporządzania towarami jak właściciel, w tym również przeniesienie z nakazu organu władzy publicznej lub podmiotu działającego w imieniu takiego organu lub przeniesienia z mocy prawa własności towarów w zamian za odszkodowanie.

Należy wskazać, iż prawo użytkowania wieczystego jest prawem rzeczowym, którego treść i granice określone zostały przepisami kodeksu cywilnego oraz ustawy z 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami. Zgodnie z art. 232 k.c., grunty stanowiące własność Skarbu Państwa położone w granicach administracyjnych miast oraz grunty Skarbu Państwa położone poza tymi granicami, lecz włączone do planu zagospodarowania przestrzennego miasta i przekazane do realizacji zadań jego gospodarki, a także grunty stanowiące własność jednostek samorządu terytorialnego lub ich związków, mogą być oddawane w użytkowanie wieczyste osobom fizycznym i osobom prawnym.

W myśl natomiast art. 235 § 1 k.c., budynki i inne urządzenia wzniesione na gruncie Skarbu Państwa lub gruncie należącym do jednostek samorządu terytorialnego bądź ich związków przez wieczystego użytkownika stanowią jego własność. To samo dotyczy budynków i innych urządzeń, które wieczysty użytkownik nabył zgodnie z właściwymi przepisami przy zawarciu umowy o oddanie gruntu w użytkowanie wieczyste. W § 2 cytowanego wyżej art. 235 k.c. ustawodawca postanowił, że przysługująca wieczystemu użytkownikowi własność budynków i urządzeń na użytkowanym gruncie jest prawem związanym z użytkowaniem wieczystym. W warunkach wskazanych hipotezą komentowanej normy następuje zerwanie z zasadą superficies solo cedit (czyj grunt tego budynki). Wszak budynki „wzniesione” przez użytkownika wieczystego lub „nabyte” przez niego przy zawarciu umowy o oddanie gruntu w użytkowanie wieczyste stanowią jego własność. Trzeba dopowiedzieć, że mamy tu do czynienia z „odrębną od gruntu” własnością budynku. A zatem w przypadku użytkowania wieczystego gruntu zbudowanego występuje złożona sytuacja prawnorzeczowa. Jedną nieruchomość stanowi grunt (nieruchomość gruntowa). Pozostaje on przedmiotem własności Skarbu Państwa lub jednostek samorządu terytorialnego, jest zaś oddany w użytkowanie wieczyste innej osobie. Natomiast budynek stanowi odrębny od gruntu przedmiot własności (nieruchomość budynkowa). Trzeba jednak zauważyć, że przysługująca wieczystemu użytkownikowi własność budynków (i urządzeń) jest prawem związanym z użytkowaniem wieczystym (...). Jest więc niezbędne, by właściwy organ Skarbu Państwa lub jednostki samorządu terytorialnego zawierając umowę o oddanie gruntu w użytkowanie wieczyste, dokonał równoczesnej sprzedaży budynków (lub innych urządzeń). W przeciwnym razie umowa użytkowania wieczystego gruntu zabudowanego byłaby nieważna jako sprzeczna z prawem (art. 58 § 1 k.c.). Wykluczone jest bowiem de lega lata oddanie w użytkowanie wieczyste gruntu zabudowanego przy objęciu prawem użytkowania wieczystego budynków jako części składowych gruntu (komentarz do art. 235 k.c. - baza prawna LEX).

Ustawa z 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (j.t. Dz.U. z 2004 r. Nr 261, poz. 2603 z późn.zm.) w art. 31 stanowi, iż oddanie w użytkowanie wieczyste nieruchomości gruntowej zabudowanej następuje z równoczesną sprzedażą położonych na tej nieruchomości budynków i innych urządzeń. Natomiast w art. 32 ust. 2 ww. ustawy ustawodawca postanowił, że w razie wygaśnięcia użytkowania wieczystego na skutek upływu okresu ustalonego w umowie albo na skutek rozwiązania umowy przed upływem tego okresu, użytkownikowi wieczystemu przysługuje wynagrodzenie za wzniesione przez niego lub nabyte na własność budynki i inne urządzenia. Wynagrodzenie powinno być równe wartości tych budynków i urządzeń określonej na dzień wygaśnięcia użytkowania wieczystego.

(...) Jak to zostało wyżej omówione, owe budynki i budowle stanowią odrębny przedmiot własności, jednakże - zgodnie z art. 235 § 2 k.c. - własność budynków i urządzeń na użytkowanym gruncie jest prawem związanym z użytkowaniem wieczystym. A zatem rozwiązanie umowy użytkowania wieczystego pociąga za sobą wymóg uregulowania własności budynków i budowli, co potwierdza wykazana przez stronę we wniosku (...) wartość części składowych nieruchomości (budynki, budowle itp.) wchodząca w skład odszkodowania. Prawo własności budynków i innych urządzeń jest prawem akcesoryjnym w stosunku do prawa użytkowania wieczystego, co oznacza, że wygaśnięcie pierwszego z tych praw powoduje wygaśnięcie drugiego.

Dyrektor Izby Skarbowej w Warszawie stwierdza zatem, iż strona z uwagi na wygaśnięcie prawa użytkowania wieczystego dokonała przeniesienia prawa własności wzniesionych budynków na właściciela gruntu. Zgodnie z wyżej wskazanym art. 2 pkt 6 ustawy o VAT, budynki i budowle uznane są za towar w rozumieniu tej ustawy. Dokonując zatem dostawy budynków, w wyniku wygaśnięcia prawa użytkowania wieczystego strona dokonała dostawy towarów, o której mowa w art. 7 ust. 1 pkt 1 cyt. ustawy.

W myśl art. 29 ust. 1 ustawy o VAT podstawą opodatkowania jest obrót, z zastrzeżeniem ust. 2-22, art. 30-32, art. 119 oraz art. 120 ust. 4 i 5. Obrotem jest kwota należna z tytułu sprzedaży, pomniejszona o kwotę należnego podatku. Kwota należna obejmuje całość świadczenia należnego od nabywcy. Obrót zwiększa się o otrzymane dotacje, subwencje i inne dopłaty o podobnym charakterze mające bezpośredni wpływ na cenę (kwotę należną) towarów dostarczanych lub usług świadczonych przez podatnika, pomniejszone o kwotę należnego podatku.

Skoro więc strona dokonała dostawy towarów, o których mowa wyżej, i w zamian za to otrzymała ekwiwalent od ich nabywcy, należy uznać, że wartość tego ekwiwalentu jest odpłatnością za dostawę przedmiotowych budynków. Mając powyższe na uwadze, Dyrektor Izby Skarbowej w Warszawie uznaje, iż wartość odszkodowania za wygaśnięcie prawa wieczystego użytkowania jest de facto zapłatą za dokonanie dostawy towarów (budynków i budowli) wzniesionych na gruncie, będącym przedmiotem użytkowania wieczystego, które wygasło. Bez znaczenia dla sprawy pozostaje w kontekście wyżej przedstawionej argumentacji sposób kalkulacji tzw. odszkodowania, obejmujący wskazane we wniosku strony elementy. Jak bowiem wynika z wyżej przywołanego przepisu art. 29 ust. 1 ww. ustawy, kwota należna obejmuje całość świadczenia należnego od nabywcy. (...)