Cypryjskie spółki znikają z rejestru. Polscy przedsiębiorcy tracą milionowe aktywa

• Koniec raju podatkowego – Cypr pod ostrzałem międzynarodowych regulacji
• Cypryjska spółka zostaje wykreślona z rejestru – co wtedy dzieje się z polskimi aktywami?
• Jakie są praktyczne konsekwencje wykreślenia cypryjskiej spółki?
• Poszukiwanie rozwiązań – polska perspektywa prawna
• Mechanizm „ratowania" majątku spółki cypryjskiej
• Przywrócenie spółki na Cyprze jako rozwiązanie
• Dylematy praktyczne i strategiczne dotyczące spółki na Cyprze

To już koniec epoki „papierowych spółek". Przez lata Cypr był jedną z najchętniej wybieranych jurysdykcji przez polskich przedsiębiorców poszukujących korzystnych rozwiązań podatkowych i elastycznych struktur holdingowych. Szczególnie spółki założone przed 2016 rokiem funkcjonowały w rzeczywistości prawnej, która dzisiaj wydaje się niemal bajkowa – pełnomocnictwa ogólne od dyrektorów powierniczych, brak obowiązku informowania o transakcjach, minimalne wymogi sprawozdawcze i praktyczny brak sankcji za ich nieprzestrzeganie.

Jednak świat się zmienił. Implementacja dyrektywy DAC, wprowadzenie CRS (Common Reporting Standard), wzmożona współpraca międzynarodowa w zakresie wymiany informacji podatkowych oraz rosnące wymagania compliance spowodowały, że wiele z tych „wygodnych" rozwiązań stało się prawną bombą zegarową. Dziś właściciele cypryjskich spółek mierzą się z konsekwencjami lat zaniedbań, a najpoważniejszą z nich jest wykreślenie spółki z rejestru i utrata kontroli nad aktywami.

Koniec raju podatkowego – Cypr pod ostrzałem międzynarodowych regulacji

Era liberalnego podejścia do zarządzania cypryjskimi spółkami zakończyła się wraz ze wzmożoną presją międzynarodową na transparentność struktur korporacyjnych. Właściciele spółek, którzy przez lata korzystali z „wygodnego" modelu biznesowego, nagle odkryli, że ich struktury są zagrożone wykreśleniem z rejestru z powodu pozornie błahych zaniedbań.

Najczęstszą przyczyną wykreśleń jest brak dyrektora. Zgodnie z art. 170 cypryjskiego Companies Law, każda spółka musi posiadać co najmniej jednego dyrektora. W praktyce spółek założonych przed 2016 rokiem powszechne było korzystanie z usług dyrektorów powierniczych świadczonych przez firmy usług korporacyjnych. Właściciele spółek traktowali te podmioty instrumentalnie – płacili minimalne wynagrodzenie za formalne pełnienie funkcji, nie informując o prowadzonej działalności, nie konsultując decyzji biznesowych, nie przekazując dokumentacji finansowej.

Ten model funkcjonowania okazał się jednak kruchy. Gdy właściciel spółki zalegał z opłatami za usługi korporacyjne - często z powodu zwykłego zapomnienia lub zmiany priorytetów biznesowych - dyrektor składał rezygnację, pozostawiając spółkę bez zarządu. Registrar of Companies, po stwierdzeniu braku dyrektora, wysyła wezwanie do uzupełnienia braków. Jeśli w tym czasie nie zostanie powołany nowy dyrektor, spółka zostaje automatycznie wykreślona z rejestru jako „dissolved" (rozwiązana).

Równie problematyczne okazały się zaniedbania w płatnościach annual levy. Od 2012 roku cypryjskie spółki zobowiązane są do uiszczania rocznej opłaty w wysokości 350 EUR. Jej nieuiszczenie przez dwa kolejne lata prowadzi do automatycznego wykreślenia spółki z rejestru. Ten pozornie prosty obowiązek stał się pułapką dla setek polskich spółek, których właściciele nie zostali właściwie poinformowani o nowym obowiązku lub zignorowali go, traktując jako mało istotny.

Trzecim źródłem problemów są zaniedbania sprawozdawcze. Cypryjskie spółki są zobowiązane do składania rocznych sprawozdań finansowych w terminie 7 miesięcy od zakończenia roku obrotowego. Przed 2016 rokiem praktyka była bardzo liberalna – spółki nieskładające sprawozdań rzadko spotykały się z konsekwencjami. Właściciele przywykli do sytuacji, w której brak sprawozdania finansowego nie pociągał za sobą żadnych realnych sankcji. Dziś nieprzestrzeganie tego obowiązku przez kilka lat z rzędu może prowadzić do wykreślenia spółki.

Szczególnie dramatyczne są konflikty z dostawcami usług korporacyjnych. Typowy scenariusz wygląda następująco: właściciel spółki, często pod wpływem zmieniającej się sytuacji biznesowej lub po otrzymaniu niekorzystnej opinii podatkowej, decyduje się na ograniczenie kosztów i zaprzestaje płacenia za usługi korporacyjne. Firma usług korporacyjnych, która przez lata otrzymywała minimalne wynagrodzenie za świadczenie usług, w odwecie składa rezygnację nominalnego dyrektora i zaprzestaje wykonywania obowiązków sprawozdawczych. Właściciel spółki, często nieświadomy konsekwencji, odkrywa problem dopiero wtedy, gdy spółka zostaje już wykreślona z rejestru.

Te scenariusze pokazują, jak bardzo zmienił się krajobraz regulacyjny. Struktury, które jeszcze kilka lat temu funkcjonowały bezproblemowo, dziś stają się źródłem poważnych problemów prawnych i finansowych.

Cypryjska spółka zostaje wykreślona z rejestru – co wtedy dzieje się z polskimi aktywami?

Gdy cypryjska spółka zostaje wykreślona z rejestru, uruchamia się mechanizm prawny, który może doprowadzić do absurdalnych konsekwencji. Zgodnie z art. 328 Companies Law Republiki Cypru, po wykreśleniu spółki z rejestru wszystkie jej aktywa automatycznie stają się własnością Republiki Cypru jako tzw. „bona vacantia" (rzeczy niczyje). Ten przepis, zaprojektowany z myślą o lokalnych aktywach, w przypadku międzynarodowych struktur biznesowych prowadzi do poważnych problemów prawnych.

Wyobraźmy sobie sytuację: polska spółka holdingowa ma udziały w cypryjskiej spółce, która z kolei jest właścicielem nieruchomości w centrum Warszawy wartej kilka milionów złotych. Cypryjska spółka zostaje wykreślona z powodu niepłacenia annual levy w wysokości 350 EUR. Czy oznacza to, że luksusowa nieruchomość w Warszawie automatycznie staje się własnością Republiki Cypru?

Odpowiedź na to pytanie nie jest oczywista i właśnie tutaj zaczyna się prawny labirynt. Prawo cypryjskie jednoznacznie stwierdza, że aktywa przechodzą na państwo, ale jednocześnie lokalna wykładania tego przepisu wskazuje, że taki „transfer nie jest dopełniony" (the transfer is not perfected). Ta enigmatyczna formuła pozostawia wiele pytań bez odpowiedzi. Co oznacza „niedopełniony transfer"? Jakie są praktyczne konsekwencje takiego stanu prawnego? Czy polskie organy będą uznawać skutki cypryjskiego wywłaszczenia?

Problem komplikuje się jeszcze bardziej, gdy weźmiemy pod uwagę fundamentalną zasadę międzynarodowego prawa prywatnego zwaną „lex rei sitae" – prawo miejsca położenia rzeczy. Zgodnie z art. 41 polskiej ustawy o prawie prywatnym międzynarodowym, własność i inne prawa rzeczowe podlegają prawu państwa, w którym znajduje się ich przedmiot. Oznacza to, że nieruchomość położona w Polsce podlega wyłącznie polskiemu prawu rzeczowemu, bez względu na to, jakie przepisy obowiązują w państwie siedziby właściciela.

Ta kolizja prawna tworzy prawną „czarną dziurę", w której polskie aktywa znajdują się w stanie niepewności prawnej. Z jednej strony prawo cypryjskie twierdzi, że aktywa przeszły na państwo cypryjskie, z drugiej strony polskie prawo nie uznaje skuteczności takiego transferu wobec nieruchomości położonych w Polsce. W praktyce oznacza to, że aktywa te pozostają w pewnego rodzaju zawieszeniu prawnym – nie są już własnością wykreślonej spółki, ale jednocześnie nie stały się własnością Republiki Cypru w sposób skuteczny wobec polskiego porządku prawnego.

Jakie są praktyczne konsekwencje wykreślenia cypryjskiej spółki?

Ta niepewność prawna ma bardzo realne konsekwencje praktyczne. Właściciel nieruchomości, która formalnie należała do wykreślonej cypryjskiej spółki, nie może już nią rozporządzać – nie może jej sprzedać, wynająć, obciążyć hipoteką czy nawet przeprowadzić w niej remontu wymagającego zgłoszenia do organów administracji. W księgach wieczystych nadal figuruje jako właściciel nieistniejąca spółka cypryjska, ale każda próba dokonania wpisu będzie napotykać na problem braku reprezentacji prawnej nieistniejącego podmiotu.

Równie problematyczna jest sytuacja wierzycieli wykreślonej spółki. Jeśli cypryjska spółka była dłużnikiem polskiego przedsiębiorcy, wykreślenie spółki z rejestru uniemożliwia dalsze dochodzenie wierzytelności w normalnym trybie. Nie można pozwać nieistniejącego podmiotu, nie można skierować egzekucji do jego majątku, nie można z nim zawrzeć ugody. Wierzyciel staje przed dylematem: czy jego wierzytelność wygasła wraz z wykreśleniem spółki, czy może istnieją sposoby na dalsze jej dochodzenie?

Nie mniej skomplikowana jest sytuacja, gdy wykreślona cypryjska spółka posiadała udziały w polskich spółkach. Polskie spółki kapitałowe mogą mieć wspólników będących osobami prawnymi z innych państw, ale co dzieje się, gdy taki wspólnik przestaje istnieć? Kto może wykonywać prawa korporacyjne z tych udziałów? Te pytania nie mają prostych odpowiedzi .

Poszukiwanie rozwiązań – polska perspektywa prawna

Wobec tej prawnej niepewności, polskie orzecznictwo i doktryna zaczęły poszukiwać rozwiązań, które choćby poprzez analogię pozwoliłyby na „uratowanie" aktywów pozostałych po wykreślonych spółkach zagranicznych. Rozstrzygając podobne zagadnienie Sąd Najwyższy wskazał w uchwale z dnia 29 stycznia 2007 roku (III CZP 143/06, OSNC 2007, nr 11, poz. 166), że jeżeli po wykreśleniu z rejestru spółki z ograniczoną odpowiedzialnością okaże się, że pozostała po niej część majątku nieobjęta likwidacją, dopuszczalne jest ustanowienie likwidatora w celu dokończenia likwidacji. W uzasadnieniu tej uchwały Sąd Najwyższy wskazał, że opisana w zagadnieniu prawnym sytuacja, nosząca cechy patologii prawnej, nie jest uregulowana bezpośrednio przepisami prawa cywilnego, co niewątpliwie uzasadnia poszukiwanie jej rozwiązania w drodze zastosowania analogii. Ta uchwała, choć dotyczyła bezpośrednio polskich spółek, może mieć fundamentalne znaczenie dla rozwiązania problemu polskich aktywów należących do wykreślonych spółek cypryjskich.

Sąd Najwyższy odrzucił możliwość zastosowania przepisów o kuratorze spadku, wskazując, że zakres kompetencji takiego kuratora (ustalenie kręgu spadkobierców i przekazanie spadku) nie odpowiada potrzebom związanym z likwidacją majątku spółki. Odrzucił także koncepcję „reaktywowania" spółki przez wykreślenie wpisu o jej wykreśleniu, argumentując, że wykreślenie spółki z rejestru ma charakter definitywny i nie może być cofnięte bez naruszenia zasady pewności obrotu prawnego.

Ostatecznie Sąd Najwyższy opowiedział się za rozwiązaniem polegającym na zastosowaniu w drodze analogii przepisów o likwidacji spółki w organizacji. Ta koncepcja opiera się na założeniu, że jeśli ustawa dopuszcza prowadzenie postępowania likwidacyjnego wobec spółki, która nie zdołała uzyskać osobowości prawnej (spółka w organizacji), to tym bardziej możliwe jest wszczęcie takiego postępowania w celu dokończenia likwidacji majątku spółki zarejestrowanej, która została przedwcześnie wykreślona z rejestru.

Mechanizm „ratowania" majątku spółki cypryjskiej

W praktyce zastosowanie tej koncepcji do aktywów należących do wykreślonych spółek cypryjskich wymagałoby następującego podejścia: polski sąd rejestrowy, na wniosek zainteresowanego podmiotu (wierzyciela, byłego wspólnika, organu administracji), mógłby powołać likwidatora dla majątku pozostałego po wykreślonej spółce cypryjskiej, znajdujące się na terytorium Polski.

Likwidator taki działałby na podstawie polskich przepisów o likwidacji, ale jego kompetencje byłyby ograniczone do majątku znajdującego się w Polsce. Jego zadaniem byłoby uporządkowanie sytuacji prawnej tego majątku, zaspokojenie ewentualnych wierzycieli oraz przekazanie pozostałej części majątku uprawnionym beneficjentom.

To rozwiązanie ma kilka istotnych zalet. Po pierwsze, pozwala na przywrócenie pewności prawnej – majątek otrzymuje reprezentację prawną w osobie likwidatora, co umożliwia dokonywanie z nim normalnych czynności prawnych. Po drugie, chroni interesy wierzycieli, którzy mogą zgłaszać swoje roszczenia w postępowaniu likwidacyjnym. Po trzecie, zapewnia ostatecznie przekazanie majątku uprawnionym beneficjentom, którymi w przypadku spółek kapitałowych będą byli wspólnicy lub akcjonariusze.

Jednak zastosowanie tej koncepcji napotyka także na poważne przeszkody praktyczne. Przede wszystkim nie jest jasne, który sąd miałby właściwość do powołania takiego likwidatora.

Równie problematyczna jest kwestia ustalenia kręgu uprawnionych beneficjentów. W przypadku polskich spółek informacje o wspólnikach są dostępne w KRS, ale jak ustalić, kto był wspólnikiem wykreślonej spółki cypryjskiej? Czy polski sąd będzie badał dokumenty cypryjskie? Czy będzie stosował prawo cypryjskie do ustalenia struktury właścicielskiej?

Przywrócenie spółki na Cyprze jako rozwiązanie

Prawdopodobnie najbardziej eleganckim rozwiązaniem problemu jest przywrócenie wykreślonej spółki do cypryjskiego rejestru. Prawo cypryjskie przewiduje taką możliwość w art. 327(7) Companies Law, który pozwala sądowi na przywrócenie spółki do rejestru na wniosek zainteresowanego podmiotu w terminie 20 lat od wykreślenia.

Istotne jest, że wnioskodawcą może być nie tylko były wspólnik czy dyrektor spółki, ale także jej wierzyciel. W orzecznictwie cypryjskim pojęcie „wierzyciela" jest interpretowane bardzo szeroko i obejmuje zarówno wierzytelności wymagalne, jak i warunkowe, które istniały w momencie wykreślenia spółki.

Przywrócenie spółki do rejestru ma retrospektywny charakter – oznacza to, że spółka jest traktowana tak, jakby nigdy nie została wykreślona. W konsekwencji wszystkie problemy związane z reprezentacją prawną majątku oraz z własnością aktywów zostają automatycznie rozwiązane.

Procedura przywrócenia nie jest jednak prosta ani tania. Wymaga przeprowadzenia postępowania przed cypryjskim sądem, co oznacza konieczność reprezentacji przez lokalnego prawnika oraz poniesienia znacznych kosztów procesowych. Dodatkowo sąd musi być przekonany o zasadności przywrócenia spółki, co w przypadku spółek, które przez lata nie prowadziły żadnej rzeczywistej działalności, może być trudne do wykazania.

Szczególnie interesujący jest precedens z orzeczenia w sprawie Eagle Properties Limited v. Copenform Investments Limited (45/20, 08/07/2020), gdzie sąd cypryjski stwierdził, że może jednocześnie z przywróceniem spółki ustanowić likwidatora jako zarządzającego jej majątkiem. To rozwiązanie jest szczególnie atrakcyjne w przypadku spółek, które nie mają dyrektora, i których byli wspólnicy nie są zainteresowani reaktywowaniem działalności – likwidator może uporządkować sprawy spółki i rozdzielić jej majątek między uprawnione podmioty.

Dylematy praktyczne i strategiczne dotyczące spółki na Cyprze

Wobec tych różnych możliwości prawnych, podmioty dotknięte problemem wykreślonych spółek cypryjskich stają przed trudnymi wyborami strategicznymi. Każde z dostępnych rozwiązań ma swoje zalety i wady, różne koszty i różne prawdopodobieństwo powodzenia.

Przywrócenie spółki na Cyprze jest teoretycznie najbardziej kompletnym rozwiązaniem, ale wymaga znacznych nakładów finansowych i może trwać wiele miesięcy lub nawet lat. Dodatkowo nie ma gwarancji powodzenia – sąd cypryjski może uznać, że przywrócenie spółki nie jest uzasadnione, szczególnie jeśli spółka nie prowadziła rzeczywistej działalności gospodarczej.

Zastosowanie polskich przepisów o likwidacji w drodze analogii jest teoretycznie możliwe, ale napotyka na brak precedensów orzeczniczych i niepewność co do stanowiska polskich sądów. Dodatkowo nie jest jasne, jak takie postępowanie miałoby przebiegać w praktyce i jakie byłyby jego koszty.

W tej sytuacji kluczowe znaczenie ma szybkość działania i właściwa ocena szans powodzenia poszczególnych strategii. Podmioty, które odkryją problem w odpowiednim czasie, będą miały znacznie szersze możliwości działania niż te, które zareagują zbyt późno.

Równie ważna jest właściwa dokumentacja – zgromadzenie dowodów potwierdzających istnienie wierzytelności wobec wykreślonej spółki, ustalenie struktury właścicielskiej, zabezpieczenie dokumentów korporacyjnych i finansowych. Te materiały będą niezbędne bez względu na to, którą strategię prawną zdecyduje się ostatecznie zastosować zainteresowany podmiot.

Historia cypryjskich spółek wykreślonych z rejestru jest ostrzeżeniem przed zbyt powierzchownym podejściem do zarządzania międzynarodowymi strukturami korporacyjnymi. Pokazuje też, jak ważne jest zrozumienie zasad międzynarodowego prawa prywatnego i ich praktycznych konsekwencji dla biznesu. Przede wszystkim jednak dowodzi, że w dobie zwiększonej transparentności i współpracy międzynarodowej w sprawach podatkowych, era „wygodnych" struktur offshore definitywnie się kończy, ustępując miejsca epoce compliance i profesjonalnego zarządzania korporacyjnego.