Zmiany w Ordynacji podatkowej są niezbędne. Zdaniem RPO jest kilka poważnych problemów

• Praktyka wszczynania postępowań karnych skarbowych w celu przerwania biegu przedawnienia zobowiązania
• Problem braku przedawniania zobowiązania podatkowego zabezpieczonego hipoteką lub zastawem skarbowym
• Kwestia ograniczonego dostępu RPO do akt stanowiących tajemnicę skarbową
• Problem ograniczonych możliwość weryfikowania tzw. decyzji ostatecznych

RPO Marcin Wiącek pisze do ministra finansów Andrzeja Domańskiego RPO wskazując m.in., że fiskus wciąż może wszczynać postępowania karne skarbowe po to, aby zawieszać bieg przedawnienia zobowiązań podatkowych obywateli; ograniczona jest też możliwość weryfikowania decyzji ostatecznych w sprawach podatkowych; występuje ograniczony dostęp Rzecznika Praw Obywatelskich do akt zawierających tajemnicę skarbową.

Zdaniem RPO wciąż istnieje szereg nierozwiązanych problemów o charakterze generalnym, które wymagają zmiany ustawy Ordynacja podatkowa. Zwraca uwagę MF na następujące kwestie.

Praktyka wszczynania postępowań karnych skarbowych w celu przerwania biegu przedawnienia zobowiązania

Tego typu praktyki organów podatkowych znane są od wielu lat. Niemal od 10 lat w Trybunale Konstytucyjnym oczekuje na rozpoznanie wniosek RPO dotyczący podstaw prawnych takich praktyk.

Wielokrotne apele legislacyjne Rzecznika do MF nie odniosły skutku. Początkowo resort finansów stał na stanowisku, że przed rozpatrzeniem spraw zawisłych przed TK podejmowanie zmian legislacyjnych byłoby przedwczesne. Następnie w 2022 r. Minister Finansów zapewnił, że w ramach prac nad systemową reformą Ordynacji podatkowej przewidywana jest likwidacja przesłanki zawieszenia biegu terminu przedawnienia zobowiązania podatkowego w związku ze wszczęciem postępowania w sprawie o przestępstwo skarbowe lub wykroczenie skarbowe. 

Zapowiedź ta nie została ostatecznie zrealizowana, a regulacja z art. 70 § 6 pkt 1 Ordynacji podatkowej nadal obowiązuje.

Problem braku przedawniania zobowiązania podatkowego zabezpieczonego hipoteką lub zastawem skarbowym

Podobny problem dotyczy art. 70 § 8 Ordynacji podatkowej, który stanowi, że nie ulegają przedawnieniu zobowiązania podatkowe zabezpieczone hipoteką lub zastawem skarbowym, jednakże po upływie terminu przedawnienia zobowiązania te mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki lub zastawu. 

Regulacja ta jest niekonstytucyjna. Sprawa wydaje się oczywista z uwagi na to, że Trybunał Konstytucyjny rozstrzygał już w sprawie przepisu o tożsamej treści (w poprzednio obowiązującym stanie prawnym). Stwierdził jego niekonstytucyjność, a w uzasadnieniu wyraził zastrzeżenia co do obecnie obowiązującej regulacji.

Wniosek abstrakcyjny złożony w tej sprawie do TK przez RPO, a także pytanie prawne Sądu Rejonowego Poznań - Nowe Miasto i Wilda w Poznaniu. od 8 lat oczekują na rozpoznanie przez Trybunał. Organy podatkowe, powołując się na domniemanie konstytucyjności, czują się zobowiązane do stosowania tego przepisu . W konsekwencji obywatele zmuszeni są kierować sprawy do sądów administracyjnych, które w oparciu o koncepcję tzw. oczywistej niekonstytucyjności odmawiają zastosowania art. 70 § 8 Ordynacji podatkowej.

Ta zmiana prawodawcza  jest konieczna, gdyż oczywiście niekonstytucyjna regulacja nie może stanowić podstawy prawnej dla działań podejmowanych przez organy podatkowe.

Kwestia ograniczonego dostępu RPO do akt stanowiących tajemnicę skarbową

W ostatnich latach RPO sygnalizował, że art. 297 § 1 pkt 4 Ordynacji podatkowej  jest wadliwie skonstruowany. Umożliwia on organom udostępnienie akt Rzecznikowi wyłącznie w związku z jego udziałem w postępowaniu przed sądem administracyjnym. 

Takie uregulowanie znacznie utrudnia realizację zadań ustawowych RPO w kwestii podatków;  jest też niejednolicie stosowane. Zdarza się bowiem, że organy na tej podstawie odmawiają udostępnienia akt konkretnej sprawy z postępowania podatkowego przed formalnym zgłoszeniem udziału w postępowaniu przed sądem administracyjnym. A utrudniony dostęp do akt powoduje brak możliwości wszechstronnej analizy danej sprawy.

Problem jest aktualny zwłaszcza w przypadku obywateli występujących bez pomocy profesjonalnych pełnomocników. Mimo że problem ten został dostrzeżony przez resort finansów, który zapewniał jego rozwiązanie, prace legislacyjne w tym zakresie nie zostały sfinalizowane.