Czy fundacja rodzinna skutecznie chroni majątek przed wierzycielami? Co wynika z przepisów prawa cywilnego i podatkowego, jak orzekają sądy?

• Fundacja rodzinna jako ochrona majątku – co wynika z przepisów
• Odpowiedzialność cywilnoprawna
• Fundacja rodzinna a wierzyciel podatkowy – czy majątek wniesiony do fundacji jest bezpieczny?
• Podsumowanie

Fundacja rodzinna jako ochrona majątku – co wynika z przepisów

Pochylmy się zatem nad faktami wynikającymi z ustawy o fundacji rodzinnej („Ustawa”) i zanalizujmy co fundacja rodzinna rzeczywiście potrafi chronić i jakie korzyści płyną dla majątku do niej wnoszonego. Fundacja rodzinna jest przede wszystkim instytucją, osobnym podmiotem prawa mającym pełną osobowość prawną i pełną zdolność do czynności prawnych, który w szerszym zakresie niż dotychczasowe instrumenty prawne może chronić majątek przed chaotycznym rozdrobnieniem między przyszłe pokolenia, nie wykluczając przy tym czerpania korzyści majątkowych przez wszystkich lub wybranych potomków fundatora (np. poprzez skupienie udziałów w kilku spółkach handlowych w ramach fundacji rodzinnej i dystrybucję dywidend z nich płynących do beneficjentów tejże fundacji). Statut fundacji może zawierać szereg szczegółowych uregulowań w zakresie dysponowania majątkiem, jak i jego kumulowania, uzależniając to od określonych okoliczności. W ten sposób statut fundacji może ograniczać presję na niczym niegraniczone wypłacanie środków z fundacji i pośrednio zmniejszać w ten sposób ryzyko jej zadłużania.

Fundacja rodzinna stanowi ponadto niespotykaną do tej pory instytucję, która z jednej strony pozwala oddzielić majątek stricte prywatny od bieżącej działalności operacyjnej, a z drugiej strony – inaczej niż jest to np. w przypadku spółek - jest ściśle powiązana z aspektem więzów rodzinnych i z założenia jej głównym celem nie jest jedynie prowadzenie działalności gospodarczej.

Odpowiedzialność cywilnoprawna

Odpowiedzialność za długi fundatora

Aby osiągnąć wyżej wskazane cele, ustawodawca zdecydował się odseparować odpowiedzialność za zobowiązania fundatora i beneficjentów od zobowiązań fundacji, co stanowi naturalną konsekwencję tego, że fundacja rodzinna ma odrębną osobowość prawną i jej byt „odrywa” się od fundatora i beneficjentów. Ustawa nie przewiduje jednak pełnego rozdzielenia tej odpowiedzialności. Zgodnie z art. 8 Ustawy za zobowiązania powstałe przed ustanowieniem fundacji rodzinnej fundacja ta odpowiada solidarnie z fundatorem. W praktyce oznacza to, że wniesienie majątku do fundacji nie uniemożliwia wierzycielom dochodzenia zaspokojenia z tego majątku. Co więcej, to wierzyciel fundacji rodzinnej może wybrać majątek, z którego dochodzi zaspokojenia swojego roszczenia. W razie wyboru fundacji jako podmiotu spełniającego świadczenie, fundacji przysługuje roszczenie regresowe wobec fundatora. Zważywszy jednak na powiązanie między fundatorem a fundacją rodzinną, sytuacja, w której fundacja rodzinna faktycznie skorzystałaby z uprawnienia do regresu, wydaje się mało prawdopodobna, choć nie niemożliwa.

Solidarność zobowiązań fundacji rodzinnej fundatora dotyczy także zobowiązań wynikających z obowiązku alimentacyjnego, w tym z obowiązku przyszłego. W razie bezskutecznej egzekucji tego obowiązku z majątku fundatora, fundacja rodzinna ponosi odpowiedzialność subsydiarną względem wierzyciela alimentacyjnego.

Zabezpieczenia rzeczowe

Mimo iż rozdział między majątkiem fundacji rodzinnej a majątkiem fundatora i jej beneficjentów jest wyraźny, to wniesienie aktywów do fundacji rodzinnej nie oddziela zobowiązań z nimi związanych grubą kreską. Nie wynika to jedynie z faktu, że fundacja – co zostało już wyżej wskazane – ponosi odpowiedzialność solidarną za zobowiązania fundatora powstałe przed jej ustanowieniem. Dotyczy to także sytuacji, gdy aktywa obciążone są zabezpieczeniami rzeczowymi, takimi jak przykładowo zastaw rejestrowy czy hipoteka. W przypadku tego rodzaju zabezpieczeń ochrona wierzyciela „podąża” za przedmiotem obciążonym i nie ma co do zasady znaczenia fakt zmiany jego właściciela.

Skarga pauliańska

Choć nie stanowi to stricte przypadku ponoszenia odpowiedzialności przez fundację rodzinną, to warte wspomnienia jest, że mimo iż fundacja nie odpowiada za długi fundatora powstałe po jej ustanowieniu, to w żadnym wypadku nie jest ona wyłączona od stosowania w odniesieniu do niej reguł ogólnych Kodeksu cywilnego, w tym w zakresie kierowania w jej kierunku skargi pauliańskiej. W szczególności środek ten będzie miał zastosowanie, gdy czynność przenosząca składnik majątkowy fundatora do fundacji była nieodpłatna - co w praktyce obrotu ma z reguły właśnie taki charakter. W takiej sytuacji wierzyciel fundatora dysponuje skutecznym środkiem, którego celem jest doprowadzenie do tego, by czynność dłużnika (fundatora) dokonana w zamiarze pokrzywdzenia wierzycieli została względem tego wierzyciela uznana za bezskuteczną.

Ograniczenie odpowiedzialności

Odpowiedzialność fundacji rodzinnej doznaje kwotowego jej ograniczenia, a górną granicę określa wartość mienia wniesionego przez fundatora według stanu z chwili wniesienia, a według cen z chwili zaspokojenia wierzyciela. Ustawodawca nie miał tu na myśli bynajmniej jedynie mienia wniesionego na pokrycie funduszu założycielskiego fundacji, a cały majątek, jaki został wniesiony do niej. Istotne znaczenie w tym kontekście ma to jakie aktywa trafiły do majątku fundacji, a niekoniecznie jakie się w niej znajdują – wyzbycie się określonych składników majątkowych nieodpłatnie nie będzie bowiem zmniejszało limitu odpowiedzialności fundacji względem wierzycieli. Podkreślić należy również, że powyższe dotyczy jedynie mienia wniesionego przez fundatora, a nie jakikolwiek inny podmiot.

Fundacja rodzinna a wierzyciel podatkowy – czy majątek wniesiony do fundacji jest bezpieczny?

Odpowiedzialność solidarna fundacji rodzinnej za zaległości podatkowe fundatora

Ustawodawca, wprowadzając do polskiego porządku prawnego fundację rodzinną, nie zapomniał o Skarbie Państwa jako wierzycielu.

Kluczowym przepisem jest art. 117e Ordynacji podatkowej, dodany jednocześnie z wejściem w życie Ustawy. Zgodnie z jego treścią fundacja rodzinna odpowiada całym swoim majątkiem solidarnie z fundatorem za zaległości podatkowe tego fundatora powstałe przed ustanowieniem fundacji rodzinnej. Zakres tej odpowiedzialności jest przy tym ograniczony – do wartości majątku wniesionego przez fundatora do fundacji rodzinnej. Regulacja ta znajduje odpowiednie zastosowanie także do fundacji rodzinnej w organizacji.

Celem tego przepisu jest zabezpieczenie interesów Skarbu Państwa i jednostek samorządu terytorialnego przed unikaniem przez fundatora odpowiedzialności podatkowej poprzez wyzbywanie się majątku na rzecz fundacji rodzinnej. Fundacja jest wprawdzie podmiotem odrębnym od fundatora, ale wniesienie do niej majątku uzasadnia, w ocenie ustawodawcy, jej odpowiedzialność za zaległości podatkowe fundatora powstałe przed ustanowieniem fundacji – na zasadach właściwych dla osób trzecich.

Termin na działanie organu – przedawnienie odpowiedzialności

Czy organ podatkowy ma nieograniczony czas na pociągnięcie fundacji rodzinnej do odpowiedzialności? Nie. Zgodnie z art. 118 § 1 Ordynacji podatkowej, decyzja o odpowiedzialności podatkowej osoby trzeciej (a więc także fundacji rodzinnej) nie może zostać wydana, jeżeli od końca roku kalendarzowego, w którym powstała zaległość podatkowa, upłynęło 5 lat.

Po doręczeniu decyzji o odpowiedzialności podatkowej, zobowiązanie nią ustalone przedawnia się z upływem 3 lat od końca roku kalendarzowego, w którym decyzję doręczono. Należy także pamiętać, że wygaśnięcie zobowiązania podatkowego pierwotnego dłużnika (fundatora) powoduje wygaśnięcie odpowiedzialności fundacji rodzinnej – decyzja staje się wówczas bezprzedmiotowa.

Odpowiedzialność organów fundacji – dodatkowy wymiar ryzyka

Warto na marginesie zasygnalizować, że odpowiedzialność podatkowa nie kończy się na samej fundacji rodzinnej. Na podstawie art. 116a Ordynacji podatkowej za zaległości podatkowe fundacji rodzinnej w organizacji odpowiadają solidarnie całym swoim majątkiem członkowie organów zarządzających. Chociaż przepis ten dotyczy wyłącznie fazy organizacyjnej (przed wpisem do rejestru), stanowi dodatkowy czynnik ryzyka – zwłaszcza w sytuacjach, gdy pomiędzy sporządzeniem aktu założycielskiego a rejestracją fundacji powstają zobowiązania podatkowe.

Czy fundacja rodzinna może stać się ucieczką od zobowiązań podatkowych?

Konsekwencje podatkowe wniesienia majątku do fundacji rodzinnej mogą wykraczać poza sam mechanizm solidarnej odpowiedzialności z art. 117e Ordynacji podatkowej.

Na szczególną uwagę zasługuje wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku z 25 lutego 2026 r. (I SA/Bk 546/25), którego stan faktyczny jest przykładem próby wykorzystania fundacji rodzinnej w celu ochrony majątku przed fiskusem.

Podatnik, po wszczęciu kontroli celno-skarbowej, rozpoczął aktywne wyzbywanie się składników swojego majątku – istotną ich część w drodze darowizny przeniósł na swoją żonę, z którą pozostawał w ustroju rozdzielności majątkowej. Następnie żona podatnika wniosła darowane jej aktywa do utworzonej przez siebie fundacji rodzinnej. Co istotne, podatnik był jedynie beneficjentem fundacji rodzinnej.

W tym wyroku, Sąd stwierdził, że:

• art. 117e Ordynacji podatkowej znajduje zastosowanie jedynie do zobowiązań podatkowych fundatora – w związku z tym w niniejszej sprawie fundacja rodzinna nie może odpowiadać za zobowiązania podatkowe podatnika (będącego jedynie beneficjentem);

• działania podatnika stanowią jednak podstawę do wydania decyzji o zabezpieczeniu (którą to Sąd utrzymał w mocy). Sąd zwrócił uwagę, że status beneficjenta fundacji rodzinnej nie poprawia sytuacji wierzyciela podatkowego, bowiem status ten jest prawem osobistym i niezbywalnym. Wobec czego, w praktyce, w przeciwieństwie to udziałów czy akcji, które są przedmiotem obrotu, w odniesieniu do statusu beneficjenta fundacji rodzinnej ewentualne zaspokojenie może odbywać się jedynie z wierzytelności z tytułu świadczeń fundacji rodzinnej.

Podsumowanie

Jak wynika z powyższych rozważań, fundacja rodzinna może być silnym wzmocnieniem ochrony jej majątku, ale nie stanowi narzędzia do ucieczki przed długami. Znając ograniczenia, jakie wiążą się z fundacją rodzinną, i możliwości, jakie ona stwarza, fundator ma realną szansę zaprojektować plan sukcesji w perspektywie nie tylko swojego życia, ale i kilku (albo nawet kilkunastu) pokoleń.

Zestawiając regulacje podatkowe z przeanalizowaną wcześniej odpowiedzialnością cywilnoprawną, wyłania się spójny obraz: fundacja rodzinna może skutecznie chronić majątek i zabezpieczać sukcesję, ale nie stanowi instrumentu do ucieczki przed wierzycielami – w tym przed wierzycielem publicznoprawnym.

Autorki:
Barbara Dąbrowska, doradca podatkowy, starszy konsultant, CRIDO
Barbara Kwaśnicka, radca prawny, senior associate, Kancelaria Prawna CRIDO