Nadpłata małżonków w PIT zajęta na poczet długu jednego z nich. Interwencja RPO

Pogarszająca się sytuacja finansowa obywateli przekłada się na wzrost liczby skarg kierowanych do Biura RPO. Jedynym z wielu sygnalizowanych problemów jest kwestia dopuszczalności prowadzenia egzekucji z wierzytelności będącej nadpłatą podatku dochodowego od osób fizycznych. Wynika to ze wspólnego rozliczenia się małżonków, gdy dochodzona należność dotyczy tylko jednego ze współmałżonków.

Czy nadpłata wspólnie rozliczających się małżonków może być zajęta w postępowaniu egzekucyjnym?

W jednej z tych spraw podatniczka rozliczyła się wspólnie z mężem. Z uwagi na możliwość skorzystania z ulg podatkowych powstała nadpłata w PIT. Środki nie zostały jednak przekazane rodzinie. Doszło bowiem do zajęcia wierzytelności, wynikającej ze wspólnej nadpłaty podatku w związku z egzekucją należności stwierdzonych prawomocnym wyrokiem cywilnym, ale dotyczącym wyłącznie męża. A dług cywilny powstał wiele lat temu, jeszcze przed zawarciem małżeństwa. Mimo to uznano, że dopuszczalne jest zajęcie wspólnej nadpłaty w ramach postępowania egzekucyjnego.

Zdaniem obywateli okoliczność, że małżonkowie mogą być jednym podatnikiem, nie wystarcza aby uznawać, że ich wspólna wierzytelność publicznoprawna może być źródłem zaspokojenia zobowiązań np. cywilnoprawnych tylko jednego małżonka. Jest to krzywdzące, bo narusza dobro rodziny, ogranicza bowiem dostęp do środków, szczególnie w dobie rekordowej inflacji oraz ogólnego kryzysu gospodarczego.

Obywatele wskazują, że w przypadku zawiadomienia o zajęciu wierzytelności stanowiącej nadpłatę wynikającą ze wspólnego zeznania podatkowego organy automatycznie realizują takie zajęcie. Przyjmują, że jako dłużnik zajętej wierzytelności nie mogą kwestionować czynności bez narażania się na odpowiedzialność za szkodę. Wówczas małżonek dłużnika zmuszony jest do środków obrony. Nie zawsze jednak udaje się w odpowiednim czasie zakwestionować zasadność zajęcia. Problem dotyczy zarówno zajęć dokonywanych w ramach egzekucji cywilnej, jak i administracyjnej.

RPO zwraca uwagę na regulację, zgodnie z którą zasadniczo małżonkowie opodatkowani łącznie od sumy swoich dochodów na podstawie odrębnych przepisów ponoszą solidarną odpowiedzialność za zobowiązania podatkowe; solidarna jest ich wierzytelność o zwrot nadpłaty podatku od sumy dochodów małżonków.

Na tej podstawie organy przyjmują, że możliwa jest realizacja zajęcia wierzytelności nawet, gdy egzekucja długu dotyczy tylko współmałżonka. Odwołują się do tezy Naczelnego Sądu Administracyjnego, że skoro organ ma prawo do zwrotu całej nadpłaty na rzecz jednego z małżonków, jako jednego z wierzycieli solidarnych, a z drugiej strony, każdy ze współmałżonków, jako wierzyciel solidarny jest uprawniony do otrzymania całej nadpłaty, to dopuszczalne jest zarówno zaliczenie jej na poczet zaległości podatkowej jednego z małżonków, jak i skierowanie do niej egzekucji należności jednego z małżonków.

Analogiczne stanowisko zaprezentowało Ministerstwo Finansów. Wskazało, że ani przepisy Kodeksu cywilnego, ani ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji nie przewidują możliwości odstąpienia od wykonania zajęcia w przypadku wierzytelności podlegającej zajęciu. A za taką należy uznać nadpłatę wynikającą ze wspólnego rozliczenia małżonków, również w przypadku skierowania egzekucji do jednego z nich.

Jakie stanowisko w orzecznictwie sądów administracyjnych?

W orzecznictwie sądów administracyjnych prezentowany był także pogląd odmienny na temat instytucji solidarnej wierzytelności, zawartej w art. 92 § 3 Ordynacji podatkowej. Zdaniem NSA, zarówno „solidarna odpowiedzialność" jak i też „solidarna wierzytelność" nie powinna być sprowadzana do generalnej odpowiedzialności bądź wierzytelności strony i jej męża, ponieważ instytucje te dotyczą wyłącznie należności (i zobowiązań) podatkowych. Sąd podkreślił, że w art. 92 Ordynacji podatkowej, będącym przepisem szczególnym, została przewidziana odpowiedzialność  jedynie za zobowiązania podatkowe, a nie za „wszelkie zobowiązania" (w tym zwłaszcza cywilnoprawne), i to jednego tylko małżonka.

NSA stwierdził zatem, że gdy tytuł wykonawczy o odpowiedzialności za długi dotyczy tylko jednego z małżonków, to nie jest dopuszczalne takie działanie organów podatkowych, by przypadającą solidarnie małżonkom nadpłatę przekazać na poczet długu, za który odpowiada tylko jeden z  nich.

Mimo że wyrok ten zapadł w poprzednim stanie prawnym, kiedy nie było możliwe dokonanie zajęcia ekspektatywy wierzytelności z tytułu nadpłaty podatku, jego zasadnicze motywy odnoszą się do granic instytucji solidarnej wierzytelności o zwrot nadpłaty podatku, uregulowanej w art. 92 § 3 Ordynacji podatkowej. W związku tym, skarżący twierdzą, że organy przekraczają zakres tego przepisu, doszukując się podstaw odpowiedzialności jednego małżonka za zobowiązania drugiego.

W efekcie obywatele czują się zaskakiwani możliwością zajęcia wierzytelności z tego tytułu. Podnoszą, że państwo nie powinno zastawiać pułapek na podatników, którzy mają prawo oczekiwać, że organy nie będą w sposób rozszerzający traktować instytucji solidarnej wierzytelności z tytułu nadpłaty podatku.

Taki stan budzi wątpliwości RPO, który zdecydował się na przedstawienie tych uwag Pani Minister w trosce o ochronę praw podatników,  prośbą o ustosunkowanie się do problemu.

Dopuszczalność prowadzenia egzekucji z wierzytelności z tytułu nadpłaty stanowisko MF

Odpowiedź wiceminister finansów Anny Chałupy

Uprzejmie informuję, że w obecnym stanie prawnym kwestia dotycząca dopuszczalności prowadzenia egzekucji z wierzytelności z tytułu nadpłaty podatku dochodowego od osób fizycznych, która wynika ze wspólnego rozliczenia się małżonków, w sytuacji gdy dochodzona należność dotyczy tylko jednego ze współmałżonków nie powinna już rodzić żadnych wątpliwości.

Organy administracji publicznej działają na podstawie i w granicach prawa powszechnie obowiązującego i są tymi przepisami związane. 7 lipca br. weszła w życie nowelizacja ustawy Ordynacja podatkowa, która miała na celu rozstrzygnięcie wątpliwości co do zakresu zajęcia wierzytelności z tytułu nadpłaty podatku, w przypadku, gdy wierzytelność ta wynika ze wspólnego obliczenia podatku przez małżonków. Zgodnie z dodanym ustawą z dnia 8 czerwca 2022 r. przepisem art. 92 § 3b, istnienie solidarnej wierzytelności o zwrot nadpłaty podatku wynikającej z art. 92 § 3 Ordynacji podatkowej powoduje, że w przypadku zajęcia wierzytelności jednego z małżonków zajęciem zostanie objęta również wierzytelność wspólna małżonków. Ustawodawca uznał, że istnienie solidarnej wierzytelności o zwrot nadpłaty podatku wynikającej z art. 92 § 3 Ordynacji podatkowej uzasadnia przyjęcie, że w przypadku zajęcia wierzytelności jednego z małżonków zajęciem objęta zostanie również wierzytelność wspólna małżonków.

Postępowanie egzekucyjne polega na stosowaniu przewidzianych prawem środków w celu przymusowego wykonania obowiązku objętego tytułem wykonawczym. Egzekucję z wierzytelności będącej nadpłatą w podatku dochodowym od osób fizycznych regulują przepisy ustawy Kodeks postępowania cywilnego oraz ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. W przypadku zajęcia wierzytelności z tytułu zwrotu lub nadpłaty podatku, organ podatkowy pełni rolę dłużnika zajętej wierzytelności, która jest w znacznym stopniu ograniczona. Jeśli organ uzna się za właściwy, to zobowiązany jest do przyjęcia i realizacji zajęcia zgodnie z przepisami Kodeksu oraz u.p.e.a. Organ podatkowy nie jest uprawniony do kontrolowania legalności postępowania egzekucyjnego, ani też kwestionowania tytułu wykonawczego, w oparciu o który dokonano zajęcia. W sytuacji skierowania egzekucji do wierzytelności należnych podatnikowi z tytułu rozliczeń podatkowych, organ podatkowy, jako dłużnik zajętej wierzytelności, ma obowiązek zastosować się do obowiązków wynikających z zajęcia. W związku z tym organ podatkowy nie może dokonać zwrotu nadpłaty podatnikowi, ponieważ od chwili zajęcia nie może już rozporządzać kwotą nadpłaty (por. wyrok WSA w Szczecinie z 5 lutego 2020 r., sygn. akt I SA/Sz 736/19, wyrok WSA w Lublinie z 14 kwietnia 2021 r. sygn. akt I SA/Lu 626/20).

Jednocześnie przepisy Kodeksu postępowania cywilnego ani ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, nie przewidują możliwości odstąpienia od wykonania zajęcia w przypadku istnienia wierzytelności podlegającej zajęciu.

Rozumiem Pana troskę o ochronę praw podatników, jednak proszę pamiętać, że zajęcie nadpłaty podatków następuje na poczet wymagalnych zaległości, których podatnik (zobowiązany) nie uregulował dobrowolnie. Zgodnie z Konstytucją RP każdy jest obowiązany do ponoszenia ciężarów i świadczeń publicznych, w tym podatków, określonych w ustawie. Z perspektywy organu egzekucyjnego zajęcie nadpłaty jest niejednokrotnie jedyną możliwością wyegzekwowania zaległości.

Należy też mieć na uwadze, że generalną zasadą wynikającą z art. 6 ust. 1 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych jest odrębność opodatkowania osiąganych przez małżonków dochodów. Małżonkowie składając wspólne zeznanie w podatku dochodowym od osób fizycznych wyrażają wolę łącznego opodatkowania swoich dochodów, co oznacza wszelkie konsekwencje z tego wynikające. Możliwość wspólnego opodatkowania ma charakter przywileju prawnopodatkowego a skorzystanie z niego zależy wyłącznie od woli podatników (współmałżonków).

Przedstawiając powyższe wyrażam nadzieję, że przekazane informacje zostaną przez Pana Rzecznika uznane za wystarczające - podsumowała wiceminister.