PIT od odszkodowań i odsetek od nich

PIT od odszkodowań

Zgodnie z art. 9 ustawy o PIT opodatkowaniu podatkiem dochodowym podlegają wszelkiego rodzaju dochody, z wyjątkiem dochodów wymienionych w art. 21, 52, 52a i 52c oraz dochody, od których na podstawie przepisów Ordynacji podatkowej zaniechano poboru podatku. Przedstawiony przepis ustanawia zasadę powszechności opodatkowania dochodów osób fizycznych podatkiem dochodowym.

Opodatkowaniu podlegają więc wszelkiego rodzaju dochody za wyjątkiem dochodów i przychodów wymienionych głównie w art. 21 ustawy. Zwolnione z PIT są również odszkodowania.

Aktualnie zwolnienia z PIT dotyczące odszkodowań znajdziemy w art. 21 ust. 1 pkt 3, 3a, 3b, 3c, 3d, 4, 106 oraz w pkt 12 ustawy o PIT. Zwolnieniem przedmiotowym objęte są również szczególnego rodzaju świadczenia, które mają swoisty charakter odszkodowawczy. Zostały one wskazane w art. 21 ust. 1 pkt 45, 52, 53. 

Odszkodowanie jest świadczeniem przysługującym danemu podmiotowi, który doznał uszczerbku ( szkody ), bądź to w swoim majątku ( szkoda majątkowa ), bądź też w innych dobrach ( szkoda niemajątkowa ). Osoby fizyczne mogą być uprawnione do otrzymania odszkodowania za poniesioną szkodę z tytułu szeregu ustaw ( np. ustawy Prawo ochrony środowiska, ustawy o gospodarce nieruchomościami, Kodeksu cywilnego, Kodeksu pracy, Kodeksu postępowania administracyjnego, itd. ).

Przepisy ustawy o PIT wprowadzają generalną zasadę, iż odszkodowania są zwolnione z podatku, z tym jednak zastrzeżeniem, iż w niektórych przypadkach odszkodowania nie będą podlegały zwolnieniu od podatku i osoba fizyczna będzie miała obowiązek rozliczenia się z urzędem skarbowym z tytułu otrzymanego odszkodowania.  Głownie dotyczy to odszkodowań otrzymanych w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą.

Przyczyną, dla których ustawodawca wprowadził zasadę zwolnienia odszkodowań z podatku dochodowego jest fakt, iż odszkodowanie ma na celu zrekompensowanie poszkodowanemu poniesionej przez niego szkody, a nie jego wzbogacenie skutkujące przychodem, od którego co do zasady pobierany winien być podatek.    

Odszkodowania zwolnione z PIT

Wolne od podatku dochodowego są:

a) odszkodowania lub zadośćuczynienia, gdzie ich wysokość lub zasady ustalenia wynikają wprost z przepisów odrębnych ustaw lub przepisów wykonawczych wydanych na podstawie tych ustaw (art. 21 ust. 1 pkt 3 ustawy o PIT ).

Przepisy ustalające wysokość i zasady odszkodowania określone są w następujących aktach normatywnych:

- ustawa Prawo ochrony środowiska ( odszkodowanie z tytułu ograniczenia sposobu korzystania z nieruchomości w związku z ochroną zasobów środowiska - art. 131-133 );

- ustawa o gospodarce nieruchomościami (odszkodowanie za działki gruntu wydzielone pod drogi publiczne z nieruchomości, której podział został dokonany na wniosek właściciela, odszkodowanie za wywłaszczone nieruchomości- art. 98, art. 106 ust.1, art. 128-135 );

- ustawa o zatrudnianiu pracowników tymczasowych ( prawo do dochodzenia odszkodowania za naruszenie zasady równego traktowania - art. 16 );

- ustawa Kodeks postępowania administracyjnego (odszkodowanie przysługujące stronie postępowania administracyjnego, która poniosła szkodę na skutek uchylenia lub zmiany decyzji - art. 161 § 3);

- ustawa Kodeks pracy ( m.in. odszkodowanie za naruszenie zasady równego traktowania przez pracodawcę, odszkodowanie za nie wydanie w terminie lub wydanie niewłaściwego świadectwa pracy - art. 18^3d, art. 36^¹, art. 47^¹, art. 50, art. 55 § 1^¹, art. 58-60, art. 61² § 1, art. 63² § 2, art. 99 § 2, art. 101² § 3, art. 119,  art. 201 § 2 );

- ustawa Kodeks cywilny.

Jak podkreślił Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 7 listopada 2003 roku  ( sygn. akt I SA/Łd 1210/02 ), każde odszkodowanie otrzymane na podstawie przepisów prawa rangi ustawowej ( w tym na podstawie kodeksu pracy ), o ile nie znalazło się w katalogu wyłączeń z art. 21 ust. 1 pkt 3 lit. a-c  ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych, korzysta ze zwolnienia od podatku dochodowego.

W dalszej części przepis wprowadza wyjątki wskazując, iż nie wszystkie odszkodowania lub zadośćuczynienia przyznane w oparciu o wskazane wyżej ustawy podlegają zwolnieniu. Wyjątki te zostaną przedstawione w dalszej części.

b) odszkodowania otrzymane na podstawie przepisów o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu państwa polskiego ( art. 21 ust. 1, pkt 3a ustawy o PIT ),  

c) odszkodowania otrzymane na podstawie wyroku lub ugody sądowej do wysokości określonej w tym wyroku lub ugodzie. ( art. 21 ust. 1, pkt 3b ). Również i w tym przypadku ustawodawca wprowadził wyjątki od zasady, które są omówione dalej,

d) odszkodowania w postaci renty otrzymane na podstawie przepisów prawa cywilnego w razie uszkodzenia ciała lub wywołania rozstroju zdrowia, przez poszkodowanego, który utracił całkowicie lub częściowo zdolność do pracy zarobkowej, albo jeżeli zwiększyły się jego potrzeby lub zmniejszyły widoki powodzenia na przyszłość ( art. 21 ust. 1, pkt 3c ),

e) odszkodowania otrzymane przez właściciela nieruchomości na podstawie przepisów prawa geologicznego i górniczego ( art. 21 ust. 1, pkt. 3d ),

f) kwoty otrzymane z tytułu ubezpieczeń majątkowych i osobowych ( art. 21 ust. 4 ) - kwestie z tym związane zostaną opisane szerzej dalej,

g) odszkodowania otrzymane na podstawie rezolucji Rady Bezpieczeństwa Narodów Zjednoczonych wypłacone osobom poszkodowanym na skutek działań wojennych w Kuwejcie ( art. 21 ust. 1, pkt 106 ),

f) odszkodowania wypłacone, na podstawie wyroków sądowych i zawartych umów (ugód), posiadaczom gruntów wchodzących w skład gospodarstwa rolnego, z tytułu: ustanowienia służebności gruntowej, rekultywacji gruntów, szkód powstałych w uprawach rolnych i drzewostanie - w wyniku prowadzenia na tych gruntach, przez podmioty uprawnione na podstawie odrębnych przepisów, inwestycji związanych z budową urządzeń infrastruktury technicznej ( art. 21 ust. 1, pkt 120 ).

Ponadto zwolnieniu z PIT podlegają następujące świadczenia:

a) świadczenia pieniężne przyznane na podstawie ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich ( art. 21 ust. 1, pkt 45 ustawy o PIT ),

b) odsetki i kwoty rekompensat otrzymanych na podstawie przepisów ustawy z dnia 20 grudnia 1996 r. o zasadach realizacji przedpłat na samochody osobowe ( art. 21 ust. 1,  pkt 52 ustawy o PIT ),

c) wartość rekompensaty pieniężnej otrzymanej na podstawie przepisów o zrekompensowaniu okresowego niepodwyższania płac w sferze budżetowej oraz utraty niektórych wzrostów lub dodatków do emerytur i rent ( art. 21 ust. 1, pkt 53 ustawy o PIT ).

Kalkulator odsetek podatkowych

Kontrola podatkowa

Podatek od spadków i darowizn

---

Wyjątki od zasady zwolnienia z PIT odszkodowań.

Jak wyżej zostało wskazane zasadą jest, iż wolne od podatku dochodowego są otrzymane odszkodowania lub zadośćuczynienia, jeżeli ich wysokość lub zasady ustalenia wynikają wprost z przepisów odrębnych ustaw lub przepisów wykonawczych wydanych na podstawie tych ustaw. Ustawodawca wprowadził w tym względzie pewne wyjątki, na mocy których opodatkowaniu podlegają :

a) określone w prawie pracy odprawy i odszkodowania z tytułu skrócenia okresu wypowiedzenia umowy o pracę,

b) odprawy pieniężne wypłacane na podstawie przepisów o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn niedotyczących pracowników,

c) odprawy i odszkodowania z tytułu skrócenia okresu wypowiedzenia funkcjonariuszom pozostającym w stosunku służbowym,

d) odszkodowania  przyznane na podstawie przepisów o zakazie konkurencji,

e) odszkodowania za szkody dotyczące składników majątku związanych z prowadzoną działalnością gospodarczą, otrzymane również na podstawie wyroku lub ugody sądowej,

f) odszkodowania za szkody dotyczące składników majątku związanych z prowadzeniem działów specjalnych produkcji rolnej, z których dochody są opodatkowane według skali, o której mowa w art. 27 ust. 1 ustawy o PIT (18% i 32 %), lub na zasadach, o których mowa w art. 30c ustawy o PIT ( 19 % podatek liniowy ),

g) odszkodowania wynikające z zawartych umów lub pozasądowych ugód,

h) odszkodowania otrzymane w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą,

i) odszkodowania dotyczące korzyści, które podatnik mógłby osiągnąć, gdyby mu szkody nie wyrządzono.

Otrzymane odszkodowanie, które nie podlega zwolnieniu z podatku dochodowego od osób fizycznych należy wykazać w zeznaniu podatkowym składanym za dany rok podatkowy, w pozycji inne źródła.

Analizując przedstawiony katalog zwolnień podatkowych oraz wyjątków, które powodują , że dane odszkodowanie podlega jednak opodatkowaniu można zauważyć, że o ile w przypadku osób fizycznych nie prowadzących działalności gospodarczej, zasadą jest zwolnienie otrzymanych odszkodowań z podatku dochodowego, o tyle w przypadku prowadzenia działalności gospodarczej, zasadą jest opodatkowanie otrzymanych odszkodowań otrzymanych w związku z prowadzoną działalnością.

Opodatkowaniu PIT podlegają bowiem zarówno odszkodowania za szkody dotyczące składników majątku związanych z prowadzoną działalnością gospodarczą ( otrzymane również z tytułu ubezpieczeń majątkowych i osobowych ), a także inne odszkodowania otrzymane w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą.

Zwolnienia z podatku dochodowego otrzymanych kwot z tytułu ubezpieczeń majątkowych i osobowych.

Rolą odszkodowania jest zrekompensowanie poszkodowanemu poniesionej szkody i nie stanowi ono świadczenia, którego celem jest wzbogacenie podatnika. Oprócz zwolnień podatkowych dotyczących wypłaty odszkodowania zawartych w art. 21 ust 1 pkt 3-3d, ustawodawca stosowne zwolnienie zawarł również w art. 21 ust. 1 pkt 4 ustawy o PIT.  Zgodnie z treścią wskazanego wyżej przepisu, wolne od podatku dochodowego są kwoty otrzymane z tytułu ubezpieczeń majątkowych i osobowych, z wyjątkiem:

a) odszkodowań za szkody dotyczące składników majątku związanych z prowadzoną działalnością gospodarczą lub prowadzeniem działów specjalnych produkcji rolnej, z których dochody są opodatkowane zgodnie z art. 27 ust. 1 lub art. 30c ustawy o PIT,

b) dochodu, o którym mowa w art. 24 ust. 15 ustawy o PIT.

Przez umowę ubezpieczenia ubezpieczyciel zobowiązuje się w zakresie działalności swego przedsiębiorstwa, spełnić określone świadczenie w razie zajścia przewidzianego w umowie wypadku, a ubezpieczający zobowiązuje się zapłacić składkę ( art. 805 k.c.). Ubezpieczania gospodarcze dzielą się na ubezpieczenia majątkowe oraz osobowe. Kryterium podziału wskazanych ubezpieczeń jest zakres przedmiotowy ochrony ubezpieczeniowej. W ubezpieczeniach majątkowych może nim być każdy interes majątkowy, który nie jest sprzeczny z prawem i daje się ocenić w pieniądzu ( art. 821 k.c. ). Tak więc w ubezpieczeniach majątkowych przedmiotem ochrony jest mienie lub odpowiedzialność cywilna. 

Natomiast w ubezpieczeniach osobowych przedmiotem ochrony są w szczególności dobra osobiste człowieka, czyli życie i zdrowie ( art. 829 k.c. ). W razie zaistnienia zdarzenia skutkującego powstaniem wypadku ubezpieczeniowego, ubezpieczyciel ma obowiązek spełnić świadczenie polegające w szczególności na zapłacie: przy ubezpieczeniu majątkowym - określonego odszkodowania za szkodę; przy ubezpieczeniu osobowym - umówionej sumy pieniężnej, renty lub innego świadczenia.

Zatem otrzymane odszkodowania oraz inne świadczenia z tytułu ubezpieczeń osobowych lub majątkowych ( również w ramach obowiązkowego ubezpieczenia OC posiadacza pojazdu mechanicznego ), niezależnie od tego czy zostały przyznane na podstawie uznania ubezpieczyciela, ugody pozasądowej lub sądowej, są zwolnione z PIT na podstawie art. 21 ust. 1 pkt 4 ustawy o PIT. Wyjątek od tej zasady stanowią odszkodowania za szkody dotyczące składników majątku związanych z prowadzoną działalności gospodarczą lub prowadzeniem działów specjalnych produkcji rolnej, których dochody są opodatkowane zgodnie z art. 27 ust. 1 ( zasady ogólne, czyli stawki 18%, 32% ) lub art. 30c ( 19 % podatek liniowy ). Zwolnieniu nie podlega również dochód z tytułu inwestowania składki ubezpieczeniowej w związku z umową ubezpieczenia zawartą na podstawie przepisów o działalności ubezpieczeniowej, w przypadku ubezpieczeń związanych z funduszami kapitałowymi.   

Pojawiają się interpretacje wskazujące, iż do rekompensaty szkód z tytułu czynów niedozwolonych wypłacanych w ramach ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej sprawcy szkody zastosowanie znajdują normy zawarte w art. 21 ust 1 pkt 3-3d ustawy o PIT, jednakże w ocenie Biura Rzecznika Ubezpieczonych pomimo tych wątpliwości co do hipotezy poszczególnych norm prawnych zawartych w przedmiotowych przepisach wynikających w szczególności z licznych nowelizacji ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych, w przypadku wypłaty odszkodowań w ramach ubezpieczeń obowiązkowych ( w tym obowiązkowego ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych ) niezależnie od tego czy zostały przyznane na podstawie decyzji ubezpieczyciela, ugody pozasądowej lub sądowej, odszkodowania te są zwolnione z podatku dochodowego od osób fizycznych na podstawie art. 21 ust. 1 pkt 4 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych.

Powyższą interpretację potwierdzają również w indywidualnych interpretacjach podatkowych organy podatkowe - Dyrektorzy Izb Skarbowych. Jako przykład można wskazać na interpretację Dyrektora Izby Skarbowej w Poznaniu z dnia 30.10.2009 ( sygn. ILPB2/415-797/09-5/WM ) oraz z dnia 14.09.2009 ( sygn. ILPB1/415-712/09-4/IM ), Dyrektora Izby Skarbowej w Warszawie z dnia 21.08.2009 (sygn. IPPB1/415-417/09-2/AM ), czy też Dyrektora Izby Skarbowej w Katowicach ( sygn. IBPBII/1/415-270/09/MK ).

Należy również wskazać, iż stosownie do treści art. 14b ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 roku Ordynacja podatkowa ( teks jednolity, Dz. U. z 2005 roku, Nr 8, poz. 60 ze zm. ) minister właściwy do spraw finansów publicznych, na pisemny wniosek zainteresowanego, wydaje w jego indywidualnej sprawie, pisemną interpretację przepisów prawa podatkowego ( interpretacja indywidualna ). W przypadku wątpliwości można zatem zawsze złożyć wniosek do właściwego ze względu na miejsce zamieszkania podatnika Dyrektora Izby Skarbowej ( Warszawa, Poznań, Katowice, Bydgoszcz, Łódź ) wniosek o wydanie interpretacji indywidualnej na formularzu urzędowym ORD-IN.

---

Opodatkowanie odsetek od należnych odszkodowań.

W kodeksie cywilnym zasady naprawienia szkody ujęte są jako przepisy ogólne w art. 361-363, mają zatem zastosowanie do wszystkich stosunków zobowiązaniowych, których treścią jest obowiązek naprawienia szkody. Przepisy te mają zastosowanie zarówno do odpowiedzialności odszkodowawczej z tytułu czynów niedozwolonych ( ex delicto ), regulowanej w art. 415 i następnych k.c., jak i z modyfikacjami wynikającymi z treści umowy do odpowiedzialności za niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania  ( ex contractu ) regulowanej w art. 471 i następnych k.c. Naprawienie szkody obejmuje straty, które poszkodowany poniósł oraz korzyści które mógłby osiągnąć, gdyby szkody mu nie wyrządzono. Naprawienie szkody powinno zapewnić poszkodowanemu całkowitą kompensatę doznanego uszczerbku. 

Instytucję prawną odsetek za zwłokę reguluje natomiast art. 481 k.c. Zgodnie z jego treścią, jeżeli dłużnik opóźnia się ze spełnieniem świadczenia pieniężnego, wierzyciel może żądać odsetek za czas opóźnienia, chociażby nie poniósł żadnej szkody i chociażby opóźnienie było następstwem okoliczności, za które dłużnik odpowiedzialności nie ponosi. Jeżeli stopa odsetek za opóźnienie nie była z góry oznaczona, należą się odsetki ustawowe. Ponadto w razie zwłoki wierzyciel może nadto żądać naprawienia szkody na zasadach ogólnych.

Z powyższych przepisów wynika, że nie można utożsamiać odsetek za zwłokę z odszkodowaniem ( naprawieniem szkody ), a tym samym odsetki nie korzystają ze zwolnienia od podatku dochodowego od osób fizycznych określonego w art. 21 ust. 1 pkt 3-4 ustawy o PIT. Ponadto przepisy dotyczące zwolnienia odszkodowań z podatku dochodowego od osób fizycznych zostały umieszczone w rozdziale dotyczącym zwolnień przedmiotowych. Jak każdy przepis regulujący zwolnienia podatkowe, powinien być on interpretowany w sposób ścisły. W związku z tym, skoro ustawodawca w art. 21 ust. 1 pkt 3-4 ustawy o PIT określił, iż wolne od podatku dochodowego są odszkodowania, brak jest podstaw do przyjęcia, że użyte w tym przepisie pojęcie odszkodowania, obejmuje również odsetki za opóźnienie w spełnieniu świadczenia.

Powyższe potwierdził NSA w Warszawie w wyroku z dnia 9 stycznia 2007 roku ( sygn. akt II FSK 36/06 ) stwierdzając, iż „ Posłużenie się z zapisie art. 21 ust. 1 pkt 3 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych z dnia 26 lipca 1991 r.( Dz. U. z 1991 r., Nr 80, poz. 350 ze zm. ) jedynie pojęciem odszkodowania, bez użycia słowa odsetki powoduje, iż jedynie te pierwsze ( odszkodowania ), a nie te ostatnie ( odsetki ), mogą być uznane za zwolnione od podatku dochodowego od osób fizycznych ". Ustawodawca, gdyby chciał zwolnić z opodatkowania odsetki, uczynił by to wyraźnie wymieniając je w przepisie, tak jak uczynił od 1 stycznia 2001 roku w art. 21 ust. 1 pkt 95, zwalniając od podatku odsetki z tytułu nieterminowej wypłaty wynagrodzeń i świadczeń z tytułów o których mowa w art. 10 ust. 1 pkt 1 ustawy (stosunek służbowy, stosunek pracy, w tym spółdzielczy stosunek pracy, członkostwo w rolniczej spółdzielni produkcyjnej lub innej spółdzielni zajmującej się produkcją rolną, praca nakładcza, emerytura lub renta ) .

Stąd otrzymane odsetki za zwłokę w wykonaniu zobowiązania cywilnoprawnego ( np. wypłacone przez ubezpieczyciela odsetki z tytułu nie wypłacenia odszkodowania w terminie przewidzianym przepisami prawa ) są przychodem opodatkowanym na ogólnych zasadach albo zryczałtowanym podatkiem dochodowym od przychodów ewidencjonowanych w odniesieniu do podatników tego ryczałtu, które należy wykazać w zeznaniu rocznym w pozycji „inne przychody ".

Podsumowując należy wskazać, iż co do zasady:

- otrzymane odszkodowania lub zadośćuczynienia, jeżeli ich wysokość lub zasady ustalania wynika z przepisów ustaw lub przepisów wykonawczych,

- odszkodowania otrzymane na podstawie wyroku lub ugody sądowej,

- renty przyznane na podstawie przepisów kodeksu cywilnego,

- kwoty otrzymane z tytułu ubezpieczeń majątkowych i osobowych  

są zwolnione z PIT.

Są jednak przypadki ściśle wskazane w ustawie, gdzie otrzymane odszkodowanie będzie jednak podlegało opodatkowaniu. Głównie, ale nie tylko dotyczy to odszkodowań otrzymanych w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą, w tym odszkodowań za szkody dotyczące składników majątku związanych z prowadzoną działalnością gospodarczą.

Limity ulg i odliczeń w PIT

Najczęstsze błędy w PIT-ach

Kiedy można rozliczyć się wspólnie z małżonkiem

Należy pamiętać, iż kwoty odsetek od otrzymanych odszkodowań, nie są zwolnione z podatku dochodowego i należy je wykazać i opodatkować w zeznaniu rocznym za dany rok podatkowy.

Bartłomiej Chmielowiec, Biuro Rzecznika Ubezpieczonych