Kiedy nie trzeba płacić podatku od spadków z uwagi na przedawnienie

Niestety odpowiedź nie jest jednoznaczna.
Zdaniem fiskusa powinien Pan zapłacić podatek w opisanej sytuacji po uzyskaniu stwierdzenia nabycia spadku.
Jednak coraz częściej sądy administracyjne uznają w podobnych sytuacjach, że nastąpiło przedawnienie i podatku płacić nie trzeba.

Zobacz też: ABC umowy darowizny

Obowiązek podatkowy w podatku od spadków

Obowiązek podatkowy w podatku od spadków i darowizn przy nabyciu w drodze dziedziczenia powstaje co do zasady z chwilą przyjęcia spadku (art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy o podatku od spadków i darowizn - upsd).

Przyjęcie spadku następuje zgodnie z art. 1012 i następnymi kodeksu cywilnego. Spadkobierca może bądź przyjąć spadek bez ograniczenia odpowiedzialności za długi (przyjęcie proste), bądź przyjąć spadek z ograniczeniem tej odpowiedzialności do wartości spadku (przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza), bądź też spadek odrzucić

Oświadczenie o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku (przed sądem lub przed notariuszem) może być złożone w ciągu sześciu miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania.

Brak oświadczenia spadkobiercy w powyższym terminie jest, co do zasady, jednoznaczny z prostym przyjęciem spadku.

Czyli w przypadku opisanym w pytaniu nastąpiło proste przyjęcie spadku wskutek braku jakiegokolwiek oświadczenia w ustawowym 6-miesięcznym terminie.

Jednak zgodnie z art. 6 ust. 4 upsd jeżeli nabycie niezgłoszone do opodatkowania stwierdzono następnie pismem, obowiązek podatkowy powstaje z chwilą sporządzenia pisma. Jeżeli pismem takim jest orzeczenie sądu, obowiązek podatkowy powstaje z chwilą uprawomocnienia się orzeczenia. W przypadku gdy nabycie nie zostało zgłoszone do opodatkowania, obowiązek podatkowy powstaje z chwilą powołania się przez podatnika przed organem podatkowym lub organem kontroli skarbowej na fakt nabycia.

Zobowiązanie podatkowe może nie powstać i może przedawnić się możliwość jego powstania

Zobowiązanie podatkowe w podatku od spadków powstaje z doręczenia decyzji organu podatkowego, ustalającej wysokość tego zobowiązania (jest to więc zobowiązanie, o którym mowa w art. 21 § 1 pkt 2 ordynacji podatkowej – ma to znaczenie w kwestii przedawnienia, o czym dalej).

Polecamy: Podatek od spadków i darowizn

Ale wcześniej podatnik, na którym ciąży obowiązek podatkowy jest obowiązany złożyć, w terminie miesiąca od dnia powstania obowiązku podatkowego, właściwemu naczelnikowi urzędu skarbowego zeznanie podatkowe o nabyciu rzeczy lub praw majątkowych w drodze spadku. Do zeznania podatkowego dołącza się dokumenty mające wpływ na określenie podstawy opodatkowania. Na podstawie tego zeznania urząd skarbowy wyda właśnie decyzję ustalającą wysokość podatku od spadków.

Zgodnie z art. 68 § 1 ordynacji podatkowej zobowiązanie podatkowe, o którym mowa w art. 21 § 1 pkt 2 (czyli takie jak w przypadku podatku od spadków i darowizn), nie powstaje, jeżeli decyzja ustalająca to zobowiązanie została doręczona po upływie 3 lat, licząc od końca roku kalendarzowego, w którym powstał obowiązek podatkowy.

Ale jeżeli podatnik:

1) nie złożył deklaracji w terminie przewidzianym w przepisach prawa podatkowego,
2) w złożonej deklaracji nie ujawnił wszystkich danych niezbędnych do ustalenia wysokości zobowiązania podatkowego,

zobowiązanie podatkowe nie powstaje, pod warunkiem że decyzja ustalająca wysokość tego zobowiązania została doręczona po upływie 5 lat, licząc od końca roku kalendarzowego, w którym powstał obowiązek podatkowy.

Zatem jeżeli od chwili śmierci spadkodawców (marzec 1995 r.), spadkobierca nie złożył deklaracji podatkowej w podatku od spadków i darowizn, to uznać należy, że nie powstało dotąd zobowiązanie podatkowe i nastąpiło przedawnienie możliwości powstania tego zobowiązania.

Powyższą interpretację potwierdzają niektóre orzeczenia sądów administracyjnych.

Na przykład w wyroku z dnia 4 września 2008 r.(sygn. akt II FSK 819/07) Naczelny Sąd Administracyjny, odrzucając kasację dyrektora izby skarbowej, stwierdził m.in.:

(…) zastosowanie tegoż przepisu art. 6 ust. 4, otwierającego nowy termin przedawnienia dla obowiązku podatkowego, uzależnione jest od istnienia tegoż obowiązku podatkowego, z którym związany jest obowiązek zgłoszenia darowizny w celu jej opodatkowania.
Dokonując takiej oceny sąd pierwszej instancji wskazał, że mając ją na uwadze organ podatkowy powinien ustalić moment powstania obowiązku podatkowego oraz ewentualne konsekwencje wynikające z upływu czasu co do istnienia tego obowiązku. Treść powyższego wskazania zmierza jasno do rozważenia, czy w chwili powoływania się na darowiznę przez I. i M. Knapik ich obowiązek podatkowy związany z dokonaną darowizną był już przedawniony.
Z uzasadnienia wprost i jasno wynika, że jeśli nie ma już obowiązku zgłoszenia przedmiotu podatku do opodatkowania (np. z powodu przedawnienia), to w ogóle nie można mówić o odnowieniu tego obowiązku w związku z art. 6 ust. 4 u.p.s.d.
W sprawie bezspornym jest moment powstania obowiązku podatkowego i termin przedawnienia (5 lat wynikający z art. 7 ust. 1 u.z.p.). Arytmetyka bezwzględnie zatem wskazuje, że obowiązek podatkowy przedawnił się najpóźniej wraz z upływem 1998 roku. W chwili powołania się na darowiznę tj. 2 października 2001 roku obowiązek podatkowy nie był już egzekwowalny, a więc nie mogła zadziałać dyspozycja z art. 6 ust. 4 ustawy o podatku od spadków i darowizn, z przyczyn podanych powyżej.
Z niezrozumiałych i niewyjaśnionych powodów organ wbrew stanowisku zarówno Sądu Najwyższego jak i WSA niezmiennie twierdzi, że w chwili powołania się na darowiznę przez I. i M. K. na nowo powstał obowiązek podatkowy i powstała nowa możliwość wydania decyzji wymiarowej, która to możliwość trwała przez kolejnych 5 lat od dnia powołania się na darowiznę (str. 3 decyzji akapit 2).
Stanowisko organu podatkowego jest zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego błędne także w świetle przytoczonej przez ten organ w skardze kasacyjnej fragmentu glosy prof. B. Brzezińskiego. W zacytowanej glosie glosator wprost i czytelnie parafrazuje uchwałę SN w słowach: "aby obowiązek podatkowy w wyniku powołania się na darowiznę mógł biec na nowo (rozpocząć się ponownie) to nie może nastąpić jego przedawnienie, wówczas brak podstaw do ponownego powstania obowiązku podatkowego". Wg przytoczonego stanowiska prof. Brzezińskiego skutkiem powołania się na darowiznę (wg art. 6 ust. 4 u.p.s.d., co organ podatkowy w cytacie pominął) jest to, że od nowa płynąć zaczyna termin przedawnienia prawa do wydania decyzji wymiarowej; nie powstaje żaden nowy obowiązek podatkowy w rozumieniu przepisów prawa materialnego, ale może być realizowany obowiązek, który powstał wcześniej.

Zaprezentowany pogląd jest jasny, zrozumiały i brak jest racjonalnego uzasadnienia dlaczego organ podatkowy przytacza go dla zaprezentowania swojego stanowiska, diametralnie odmiennego, od tego wynikającego z glosy i glosowanego orzeczenia.

W uzasadnieniu uchwały Sąd Najwyższy stwierdził, że w wyniku czynności procesowej (powołanie się na darowiznę przed organem podatkowym), rozpoczyna się na nowo obowiązek podatkowy dotyczący darowizny w tym tylko sensie, że od nowa zaczyna biec termin przedawnienia.
Dalej sąd klarownie przyrównał instytucję z art. 6 ust. 4 u.p.s.d. do cywilistycznej instytucji przerwania biegu przedawnienia, która jak powszechnie wiadomo ma zastosowanie wyłącznie do zobowiązań nieprzedawnionych. Brak zrozumienia powyższego przez organ podatkowy zapewne wynika z braku zrozumienia dla analizy systemowej, której dokonuje w cytowanej uchwale Sąd Najwyższy. Dla wykładni art. 6 ust. 4 bowiem konieczne jest odwołanie się do instytucji przedawnienia obowiązku podatkowego i konsekwencji jakie za sobą niesie.(…)

Ostatnio również Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi w wyroku z 6 marca 2009 r. (sygn. akt I SA/Łd 1352/08) stwierdził m.in.:

Zgodnie bowiem z art. 6 ust. 1 powoływanej ustawy pierwotnie obowiązek podatkowy z tytułu dziedziczenia powstaje z chwilą przyjęcia spadku. Otwarcie spadku nastąpiło w dniu 24 lutego 1998 r. Zachodzi więc nie rozważona przez organy podatkowe możliwość, że od końca roku kalendarzowego, w którym powstał pierwotny obowiązek podatkowy do uprawomocnienia się postanowienia stwierdzającego nabycie praw do spadku upłynęło ponad 5 lat. Upływ terminu przedawnienia powoduje utratę prawa do wydania decyzji ustalającej wysokość takiego zobowiązania.

Jak trafnie podnosi się w doktrynie regulację art. 6 ust. 4 ustawy o podatku od spadków i darowizn należy traktować jako swoiste odnowienie obowiązku podatkowego, które w istocie zmierza do przerwania biegu przedawnienia. Nie może jednak powodować powstania obowiązku podatkowego ponownie w przypadku, gdy od dnia powstania obowiązku podatkowego na podstawie art. 6 ust.1 upłynął już okres przedawnienia (C. Pieńkosz, Przedawnienie w podatku od spadków darowizn, Doradztwo Podatkowe nr 11 z 2003r).

Polecamy: Postępowanie podatkowe

Przyjęcie powyższego poglądu oznacza konieczność badania przez organ podatkowy, czy nastąpiło przedawnienie prawa do wymiaru podatku.

Sądowi w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę znane jest wprawdzie stanowisko odmienne, zaprezentowane w wyroku NSA z dnia 8 sierpnia 2007 r. w sprawie o sygn. akt II FSK 921/06, w którym sąd powołując się na wyniki wykładni funkcjonalnej i celowościowej dochodzi do odmiennych, niekorzystnych dla podatnika wniosków. Jednak sąd I instancji w składzie rozpoznającym niniejsza sprawę nie podziela poglądu zaprezentowanego w cytowanym wyżej orzeczeniu, gdyż jego przyjęcie oznaczałoby pozbawienie podatnika możliwości skorzystania z instytucji przedawnienia.

Jednak organy podatkowe uważają inaczej. Powołują się na wyżej cytowanym art. 6 ust. 4 ustawy o spadkach i darowiznach. Ich zdaniem przepis ten znajduje zastosowanie nawet w takich sytuacjach jak opisana przez Pana w pytaniu. Zdaniem fiskusa zobowiązanie podatkowe może powstać niezależnie od tego, kiedy doszło nabycia praw lub rzeczy w drodze darowizny.

Dlatego sytuacja podatnika nie jest w podobnych sprawach wesoła. Nie jest łatwo sprzeciwić się organom podatkowym a oczekiwanie na zawsze niepewny wyrok sądu administracyjnego nigdy nie jest krótkie. Jednak wydaje się, że więcej racji w opisywanej kwestii mają te sądy, które w cytowanych wyżej orzeczeniach opowiadały się za przedawnieniem możliwości powstania zobowiązań podatkowych w podobnych sytuacjach.

Paweł Huczko