Jak dokonywać potrąceń z wynagrodzenia pracownika

Kodeks pracy formułuje dwie zasady dotyczące ustalania kwoty wolnej od potrąceń. Po pierwsze, stanowi, że obliczenia kwoty wolnej dokonuje się po uprzednim odliczeniu zaliczki na podatek dochodowy od osób fizycznych i składek na ubezpieczenia społeczne. Po drugie, określa, że w przypadku zatrudnienia pracownika w niepełnym wymiarze czasu pracy kwota ta ulega proporcjonalnemu zmniejszeniu. Powyższe regulacje są bardzo ogólne, nic dziwnego więc, że ich stosowanie w praktyce może sprawiać kłopoty.

Odliczenie składki zdrowotnej

Przepisy kodeksu pracy dotyczące dokonywania potrąceń, a tym samym ustalania kwoty od nich wolnej, pochodzą z okresu, kiedy to składka zdrowotna odliczana z podatku i pobierana z wynagrodzenia określona była w jednej wysokości - 7,75 proc. Natomiast sposób ustalania kwoty wynagrodzenia netto od tamtego czasu się zmienił (zróżnicowanie składki zdrowotnej na odliczaną od podatku i pobieraną z wynagrodzenia), budząc wiele wątpliwości w kwestii liczenia kwoty wolnej.

Ostatecznie wątpliwości te zostały rozwiązane przez departament prawa pracy MPiPS. 19 października 2007 r. wyjaśnił, że obowiązkowe odliczenia, o których mowa w art. 87 k.p., obejmują nie tylko składkę na ubezpieczenie społeczne i zaliczkę na podatek dochodowy, ale także składkę na ubezpieczenie zdrowotne. Składka na ubezpieczenie zdrowotne w wysokości 1,25 proc. podstawy wymiaru jest bezpośrednio finansowana przez pracownika i zmniejsza kwotę należnego wynagrodzenia. A zatem ustalając kwotę wolną od potrąceń, należy odliczyć składki na ubezpieczenia społeczne finansowane przez pracownika, zaliczkę na podatek oraz składkę na ubezpieczenie zdrowotne.

Różne kwoty wolne dla pracowników

Kwota wolna od potrąceń przy tym samym typie potrąceń może przyjmować różne wartości dla różnych pracowników. Jej wysokość zależy bowiem m.in. od kwoty zaliczki na podatek dochodowy od osób fizycznych, która również może przyjmować różne wartości. Dla przykładu: inna kwota wolna obowiązuje pracownika, u którego licząc podatek stosuje się zwykłe koszty uzyskania przychodu, a inna dotyczy pracownika dojeżdżającego do pracy, u którego uwzględnia się koszty podwyższone. Podobnie inna jest kwota wolna dla emeryta zatrudnionego na umowę o pracę, u którego przy liczeniu podatku nie stosuje się kwoty zmniejszającej podatek, a inna dla pracownika niemającego żadnych opodatkowanych dochodów z innych źródeł, u którego taką kwotę można zastosować. Zależność sposobu ustalania zaliczki podatkowej na kwotę wolną od potrąceń ilustruje tabela.

Zawsze proporcjonalnie do wymiaru zatrudnienia

W przypadku zatrudnienia pracownika w niepełnym wymiarze czasu pracy kwoty wolne od potrąceń ulegają proporcjonalnemu zmniejszeniu. Stanowi o tym art. 87¹ par. 2 k.p. W piśmie z 11 czerwca 2008 r. (GPP-416-4560-327 /08/PE) główny inspektor pracy wyjaśnił, jak stosować ten przepis w praktyce. Według niego przewidziany w art. 91 par. 2 k.p. zakaz swobodnego dysponowania przez pracownika częścią wynagrodzenia za pracę, dla pracownika zatrudnionego w niepełnym wymiarze czasu pracy odnosi się do kwoty proporcjonalnej do wymiaru jego zatrudnienia.

Oznacza to, że licząc kwotę wolną dla pracownika zatrudnionego w niepełnym wymiarze czasu należy w pierwszej kolejności ustalić wysokość minimalnego wynagrodzenia za pracę stosownie do wymiaru czasu pracy pracownika. Dla celów ustalenia kwoty wolnej od potrąceń od tak uzyskanego wynagrodzenia minimalnego trzeba odliczyć obciążenia składkowo-podatkowe, a otrzymany wynik pomnożyć przez odpowiednią do rodzaju potrącenia stawkę procentową.

Nieprzepracowanie miesiąca nie ma znaczenia

W przepisach kodeksowych brak jest też regulacji na temat, jak liczyć kwotę wolną, gdy pracownik świadczył pracę tylko przez część miesiąca. Dopiero 3 lipca 2008 r. Departament Prawny Głównego Inspektoratu Pracy poinformował (pismo nr GPP-306-4560-457/08/PE), że jedyną przesłanką dopuszczającą pomniejszenie kwot wolnych od potrąceń jest wymiar czasu pracy określony w treści umowy o pracę, w którym zatrudniony jest pracownik. Tym samym w ocenie Departamentu brak jest podstaw do pomniejszenia w sytuacji, gdy pracownik zatrudniony w pełnym wymiarze czasu pracy otrzymuje wynagrodzenie tylko za część miesiąca (np. z powodu urlopu bezpłatnego, niezdolności do pracy z powodu choroby).

Tak więc proporcjonalne zmniejszanie kwot wolnych jest możliwe tylko w przypadku zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy (art. 87¹ par. 2 k.p.). Brak jest natomiast podstaw prawnych do zmniejszania kwoty wolnej od potrąceń proporcjonalnie do przepracowanej części miesiąca (np. w związku z urlopem bezpłatnym, wychowawczym).

 

Niekiedy dwie kwoty wolne

W miesiącu, w którym wypłacane są składniki wynagrodzenia za okresy dłuższe niż jeden miesiąc, dokonuje się potrąceń od łącznej kwoty wynagrodzenia, uwzględniającej te składniki (art. 87 par. 8 k.p.). Jeśli jednak w danym miesiącu następuje wypłata obok wynagrodzenia za pracę świadczeń z innego tytułu prawnego (np. odprawy emerytalnej), zasady i warunki dokonywania potrąceń mają zastosowanie do każdego z tych świadczeń odrębnie.

14 grudnia 2007 r. Departament Prawa Pracy MPiPS wyjaśnił, że orzecznictwo SN przyjmuje szerokie rozumienie pojęcia wynagrodzenie za pracę dla celów ochrony przed potrąceniami ze strony pracodawcy. Obejmuje ono także odprawy emerytalne. W wyroku z 17 lutego 2004 r. (I PK 217/03, OSNP/2004/24/ 419) SN stwierdził, że odprawa emerytalna (art. 92¹ k.p.) oraz nagroda jubileuszowa (art. 77³ par. 3 pkt 3 k.p.) podlegają ochronie przed potrąceniami (art. 87 k.p.) jak wynagrodzenie za pracę. Wynagrodzenie za pracę oraz odprawa emerytalna stanowią jednak dwa odrębne świadczenia ze stosunku pracy przysługujące z dwóch różnych tytułów prawnych (wynagrodzenie - art. 80 k.p., odprawa emerytalna - art. 92¹ k.p.). Zatem, zdaniem departamentu, przewidziane w art. 87 i 87¹ k.p. zasady i warunki dokonywania potrąceń z wynagrodzenia za pracę mają zastosowanie do każdego z tych świadczeń odrębnie.

PRZYKŁAD

KWOTA WOLNA U KILKU PRACODAWCÓW

Jan M. jest zatrudniony w niepełnym wymiarze czasu pracy u kilku pracodawców. Wskutek niezrealizowania ciążących na nim zobowiązań innych niż alimentacyjne skierowana została przeciwko niemu egzekucja z wynagrodzenia za pracę. W tym przypadku w celu określenia kwoty wolnej od potrąceń należy zsumować wynagrodzenie otrzymywane u określonych pracodawców.

Kliknij aby zobaczyć ilustrację.

Ustalanie wysokości kwoty wolnej od potrąceń

DOROTA TWARDO

gp@infor.pl

PODSTAWA PRAWNA

• Art. 87-91 ustawy z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 z późn. zm.).

• Art. 27b ust. 2 ustawy z 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (t.j. Dz.U. z 2000 r. nr 14, poz. 176 z późn. zm.).