Jak odzyskać dług w postępowaniu sądowym

Zanim udamy się do sądu, należy jeszcze raz przypomnieć o istniejącym długu, kierując do dłużnika ostateczne przedsądowe wezwanie do zapłaty. Należy to zrobić w formie listu poleconego lub za potwierdzeniem odbioru. W wezwaniu wyznaczamy termin, do którego musi on uregulować należności. Jednocześnie informujemy dłużnika, że jeśli nie zapłaci należności, sprawa trafi do sądu.

Jeżeli nasz dłużnik nie zareaguje na nasze wezwanie do zapłaty, musimy napisać pozew i skierować go do sądu. Pozew, jak każde pismo procesowe, musi odpowiadać ogólnym warunkom przewidzianym w art. 126 kodeksu postępowania cywilnego (dalej k.p.c.). Zgodnie z nim, każde pismo procesowe powinno zawierać:

• oznaczenie sądu, do którego jest skierowane, imię i nazwisko lub nazwę stron, ich przedstawicieli ustawowych i pełnomocników;

• oznaczenie rodzaju pisma,

• osnowę wniosku lub oświadczenia oraz dowody na poparcie przytoczonych okoliczności;

• podpis strony albo jej przedstawiciela ustawowego lub pełnomocnika;

• wymienienie załączników.

Jeżeli pismo procesowe jest pierwszym pismem w sprawie, powinno ponadto zawierać oznaczenie zawodu i miejsca zamieszkania lub siedziby stron, ich przedstawicieli ustawowych i pełnomocników oraz przedmiotu sporu, dalsze pisma – sygnaturę akt. Jeżeli pozew wnosi pełnomocnik do pozwu należy dołączyć pełnomocnictwo.

Pozew oprócz elementów zwykłego pisma procesowego powinien także zawierać:

• dokładnie określone żądanie, a w sprawach o prawa majątkowe także jest oznaczenie wartości przedmiotu sporu, chyba że przedmiotem sporu jest oznaczona kwota pieniężna;

• przytoczenie okoliczności faktycznych uzasadniających żądanie, a w miarę potrzeby uzasadniających również właściwość sądu. Pozew może zawierać wnioski o zabezpieczenie powództwa, nadanie wyrokowi rygoru natychmiastowej wykonalności i prowadzenie rozprawy w nieobecności powoda oraz wnioski służące do przygotowania rozprawy, a w szczególności wnioski o:

• wezwanie na rozprawę wskazanych przez powoda świadków i biegłych;

• dokonanie oględzin;

• polecenie pozwanemu dostarczenia na rozprawę dokumentu będącego w jego posiadaniu, a potrzebnego do przeprowadzenia dowodu lub przedmiotu oględzin;

• zażądanie na rozprawę dowodów znajdujących się w sądach, urzędach lub u osób trzecich.

Jak każde pismo, pozew w prawym górnym rogu opatrujemy datą i miejscem jego sporządzenia. Przy oznaczaniu sądu wskazujemy nie tylko rodzaj sądu (rejonowy, okręgowy itd.), ale także wydział, w którym dana sprawa ma być rozpatrywana, przy czym należy podać jego siedzibę. Nazwę sądu, do którego wnosimy pozew, oznaczamy na środku pisma. Poniżej, po prawej stronie pozwu, wskazujemy strony, które określamy poprzez podanie ich imion, nazwisk lub nazwy (w przypadku strony niebędącej osobą fizyczną), miejsca zamieszkania lub siedziby. Po opisaniu stron, na środku pisma, musimy określić rodzaj pozwu, np. „pozew o zapłatę”, „pozew o odszkodowanie”.

Żądanie, z którym zwracamy się do sądu, musi być dokładnie i wyraźnie sprecyzowane. Musi ono przede wszystkim konkretnie określać zobowiązany podmiot. Jeżeli chodzi o przedmiot postępowania, w sprawach o prawa majątkowe koniecznie trzeba oznaczyć wartość przedmiotu sporu. Wyjątkiem są tu sprawy, w których przedmiotem jest oznaczona kwota pieniężna, która stanowi wartość przedmiotu sporu. Podanie konkretnej kwoty następuje zazwyczaj po lewej stronie pozwu, poniżej określenia stron. Obliczanie wartości przedmiotu sporu regulują przepisy art. 19-23 k.p.c. Dokładne określenie w pozwie żądania wskazuje granice rozpatrywania przez sąd. Ta sama zasada dotyczy roszczeń ubocznych, np. odsetki, koszty procesu.

Pod nagłówkiem „Uzasadnienie” przytaczamy okoliczności faktyczne oraz dowody na poparcie przytoczonych faktów, które są podstawą do wniesienia pozwu. Wskazanie okoliczności faktycznych musi nastąpić w taki sposób, aby można było stwierdzić, że skierowane do sądu żądanie może znaleźć w nich uzasadnienie. Niewątpliwy brak żądania rozstrzygnięcia sporu o charakterze sprawy cywilnej, jak również brak okoliczności, z których wynika takie żądanie, powoduje, że pismo wniesione do sądu nie jest pozwem. Nie jest wymagane przytaczanie podstawy prawej powództwa. W pozwie musimy także przytoczyć okoliczności uzasadniające właściwość sądu. Przykładem może tu być fakt spowodowania wypadku samochodowego w okręgu danego sądu czy wskazanie istniejącej między stronami umowy dotyczącej właściwości sądu.

Jeżeli posiadamy dokumenty potwierdzające naszą wierzytelność, a nasz kontrahent pomimo wezwania do zapłaty nie ureguluje swoich należności, możemy wystąpić do sądu z pozwem o wydanie nakazu zapłaty. Wierzyciel może wnieść o wydanie nakazu zapłaty w postępowaniu nakazowym, jeżeli okoliczności uzasadniające dochodzone żądanie roszczenia pieniężnego albo świadczenia innych rzeczy zamiennych są udowodnione:

• dokumentem urzędowym,

• zaakceptowanym przez dłużnika rachunkiem,

• wezwaniem dłużnika do zapłaty i pisemnym oświadczeniem dłużnika o uznaniu długu,

• zaakceptowanym przez dłużnika żądaniem zapłaty, zwróconym przez bank i niezapłaconym z powodu braku środków na rachunku bankowym. Dopuszczalne jest złożenie odpisów tych dokumentów, jeżeli ich zgodność z oryginałem jest poświadczona przez notariusza albo występujących w sprawie – adwokata lub radcę prawnego, z wyjątkiem weksla, czeku i wyciągu z ksiąg bankowych, które muszą być złożone w oryginale.

Ponadto dowodem może być:

• weksel, czek, jeżeli przejście na powoda praw z weksla lub z czeku nie wynika bezpośrednio z ich treści, podstawę wydania nakazu stanowi dokument wykazujący takie przejście,

• wyciąg z ksiąg bankowych podpisany przez osoby upoważnione do składania oświadczeń w zakresie praw i obowiązków majątkowych banku i opatrzony pieczęcią banku plus dowód doręczenia dłużnikowi pisemnego wezwania do zapłaty.

Sąd wydaje nakaz zapłaty także na podstawie dołączonej do pozwu umowy, dowodu spełnienia wzajemnego świadczenia niepieniężnego oraz dowodu doręczenia dłużnikowi faktury lub rachunku, jeżeli powód dochodzi należności zapłaty świadczenia pieniężnego lub odsetek w transakcjach handlowych określonych w ustawie z dnia 12 czerwca 2003 r. o terminach zapłaty w transakcjach handlowych (Dz.U. nr 139, poz. 1323).

W sprawach:

• o roszczenia wynikające z umów, jeżeli wartość przedmiotu sporu nie przekracza 10 tysięcy złotych, a w sprawach o roszczenia wynikające z rękojmi lub gwarancji jakości, jeżeli wartość przedmiotu umowy nie przekracza tej kwoty,

• o zapłatę czynszu najmu lokali mieszkalnych i opłat obciążających najemcę oraz opłat z tytułu korzystania z lokalu mieszkalnego w spółdzielni mieszkaniowej, bez względu na wartość przedmiotu sporu;

stosujemy przepisy o postępowaniu uproszczonym, co oznacza, że pozew wnosimy na urzędowym formularzu, który można dostać w sądzie i na stronach internetowych www.ms.gov.pl.

Dokumentami, które mogą stanowić podstawę wydania nakazu zapłaty, są zarówno dokumenty urzędowe, jak i prywatne, ale korzystanie z dokumentów prywatnych zostało ograniczone przez wyraźne określenie ich rodzajów.

Dokument urzędowy:

a) pochodzi od organu państwowego, samorządowego i organizacji zawodowych, samorządowych, spółdzielczych i innych organizacji społecznych;

b) wydany jest w zakresie ich kompetencji,

c) dotyczy zakresu spraw z działu administracji państwowej,

d) musi być wydany w przepisanej formie.

Jeżeli chodzi o dokumenty prywatne, to wymienia się trzy rodzaje dokumentów prywatnych, które stanowić mogą podstawę wydania nakazu zapłaty, a których cechą charakterystyczną jest wykazanie akceptacji istniejącego zobowiązania przez dłużnika. Dokumentami tymi są:

a) rachunki zaakceptowane przez dłużnika wezwanie do zapłaty (np. faktury),

b) oświadczenie dłużnika o uznaniu długu,

c) zaakceptowane przez dłużnika żądanie zapłaty zwrócone przez bank i niezapłacone z powodu braku środków na rachunku bankowym. Cechą charakterystyczną tych dokumentów jest wykazanie w nich akceptacji przez dłużnika istniejącego zobowiązania.

Wyciągi z kont bankowych, aby mogły być podstawą wydania nakazu zapłaty, muszą:

a) być podpisane przez osoby upoważnione do składania oświadczeń w zakresie praw i obowiązków majątkowych banku;

b) zostać zaopatrzone pieczęcią banku;

c) mieć dołączony do nich dowód doręczenia wezwania na piśmie dłużnika do zapłaty.

Dokumenty wskazane powyżej należy dołączyć do pozwu w oryginale lub w uwierzytelnionych odpisach. Wyjątek stanowią weksle, czeki, warranty lub rewersy, które mogą być złożone tylko w oryginale. Należy podkreślić, że dokumenty te powinny być należycie wypełnione. Często bowiem zdarza się, że np. popularny w obrocie weksel in blanco nie zawiera elementów koniecznych do jego ważności lub przeciwnie, zawiera postanowienia, które czynią go nieważnym (np. zastrzeżenie warunku). Złożenie niewypełnionego weksla in blanco wraz z deklaracją wekslową nie czyni zadość wymogom postępowania nakazowego.

Jeżeli jednak nie mamy stosownych dokumentów, to sąd w każdej sprawie, w której dochodzone jest roszczenie pieniężne, jest i tak obowiązany rozważyć możliwość wydania nakazu zapłaty – mówimy wówczas o postępowaniu upominawczym. Również sam powód może wnosić o rozpoznanie sprawy w tym trybie.

Sąd nie wyda nakazu, jeśli roszczenie jest oczywiście bezzasadne, przytoczone okoliczności budzą wątpliwości co do zgodności z prawdziwym stanem rzeczy, zaspokojenie roszczenia zależy od świadczenia wzajemnego, miejsce pobytu pozwanego nie jest znane albo gdy doręczenie mu nakazu nie mogło nastąpić w kraju.

Jeśli pozew zawiera odpowiedni wniosek, towarzyszy mu jeden ze wskazanych wyżej dokumentów i został wniesiony do właściwego sądu oraz został należycie opłacony, istnieją podstawy do wydania nakazu zapłaty, który zawiera wezwanie dłużnika do zaspokojenia roszczenia w ciągu dwóch tygodni od doręczenia nakazu, względnie do wniesienia zarzutów w tym samym terminie. Sąd wydaje nakaz zapłaty na posiedzeniu niejawnym, tak iż dłużnik może się o nim dowiedzieć dopiero z chwilą doręczenia. Przy okazji warto zwrócić uwagę na to, iż nakaz, o ile przesłany został na właściwy adres, zostanie uznany za doręczony, nawet jeśli dłużnik uchyla się od jego odebrania. Wystarczy, by organ, który dokonuje doręczenia, podwójnie, w odstępach tygodniowych, awizował przesyłkę.

Kwota zasądzona nakazem wraz z wymagalnymi odsetkami stanowi sumę, której złożenie przez dłużnika do depozytu sądowego wystarczy do zabezpieczenia. Jeżeli nakaz zobowiązuje do wydania rzeczy zamiennych, do zabezpieczenia wystarczy złożenie sumy równej wartości przedmiotu sporu. Powód, wnosząc o dokonanie zabezpieczenia, jest obowiązany wskazać sposób zabezpieczenia. Sąd na wniosek pozwanego może ograniczyć zabezpieczenie według swego uznania. Nakaz zapłaty wydany na podstawie weksla, warrantu, rewersu lub czeku staje się natychmiast wykonalny po upływie terminu do zaspokojenia roszczenia.

Pozwany, który nie zgadza się z treścią nakazu, może wnieść zarzuty. W razie wniesienia zarzutów sąd może na wniosek pozwanego wstrzymać wykonanie nakazu. Pismo zawierające zarzuty do nakazu wnosi się do sądu, który wydał nakaz zapłaty. W piśmie pozwany powinien wskazać, czy zaskarża nakaz w całości czy w części, przedstawić zarzuty, które pod rygorem ich utraty należy zgłosić przed wdaniem się w spór, oraz pozostałe zarzuty przeciwko żądaniu pozwu, a także wszystkie okoliczności faktyczne i dowody na ich potwierdzenie. Jeżeli pozew wniesiono na urzędowym formularzu, wniesienie zarzutów wymaga również zachowania tej formy.

W razie prawidłowego wniesienia zarzutów przewodniczący wyznacza rozprawę i zarządza doręczenie ich powodowi. W toku postępowania nie można występować z nowymi roszczeniami lub obok dotychczasowych. Jednakże w razie zmiany okoliczności można żądać zamiast pierwotnego przedmiotu sporu jego wartości lub innego przedmiotu, a w sprawach o świadczenie powtarzające się może nadto rozszerzyć żądanie pozwu o świadczenia za dalsze okresy. Prawidłowe wniesienie zarzutów następuje wtedy, gdy zachowane zostały: termin ustawowy przewidziany do ich wniesienia, warunki formalne właściwe dla tego rodzaju pisma procesowego.

Wniesienie zarzutów rozpoczyna drugą fazę postępowania nakazowego, i toczy się według przepisów regulujących ten rodzaj postępowania, do którego sprawa należy, np. zwykłe postępowanie procesowe, postępowanie w sprawach gospodarczych czy postępowanie uproszczone. Druga faza postępowania nakazowego toczy się w tym samym sądzie, który wydał nakaz zapłaty.

Równocześnie z wezwaniem na rozprawę powodowi doręczany jest odpis pisma zawierającego zarzuty. Druga faza postępowania nakazowego ma ocenić zasadność wydanego nakazu zapłaty, dlatego nie jest dopuszczalna w niej zmiana powództwa prowadząca do rozszerzenia lub zmiany przedmiotu sprawy. Można jednak żądać: zamiast pierwotnego przedmiotu procesu – jego wartości lub innego przedmiotu; w sprawach o świadczenia powtarzające się – zasądzenia świadczeń także za dalsze okresy.

Druga faza postępowania nakazowego została ograniczona także w zakresie możliwości występowania przez strony z nowymi twierdzeniami co do przedmiot sporu i okoliczności faktycznych oraz możliwości powoływania nowych dowodów.

Zasadą jest, iż przedmiotem badań sądu są: a) twierdzenia i dowody przedstawione przez powoda w pozwie oraz w odpowiedzi na zarzuty i b) twierdzenia i dowody przedstawione przez pozwanego w piśmie zawierającym zarzuty.

Rozszerzenie zakresu badań sądu o nowe twierdzenia i nowe dowody nastąpi jedynie wtedy, gdy zostanie stwierdzone, iż nie można było tego materiału przedstawić wcześniej, lub że potrzeba przedstawienia jego sądowi powstała później. Po przeprowadzeniu rozprawy sąd wydaje wyrok, w którym nakaz zapłaty w całości lub w części utrzymuje w mocy albo go uchyla i orzeka o żądaniu pozwu bądź też postanowieniem pozew odrzuca lub postępowanie umarza.

Jeżeli sąd uzna, że roszczenie zasądzone nakazem zapłaty jest uzasadnione w całości, wydaje wyrok, w którym go utrzymuje w mocy. Przy uznaniu częściowej słuszności wydanego nakazu sąd utrzymuje w mocy nakaz zapłaty w odpowiedniej części.

We wszystkich przypadkach, w których utrzymanie nakazu w mocy nie jest możliwe, sąd uchyla go w całości lub odpowiedniej części, wydając równocześnie stosowne orzeczenie orzekające o żądaniu pozwu lub orzekające o niemożności orzeczenia o tym żądaniu. W pierwszym przypadku będzie to wyrok oddalający powództwo w całości lub w części albo wyrok zmieniający w jakimś zakresie pozytywne rozstrzygnięcie.

Jeśli wyrok stał się już prawomocny, do sądu możemy skierować wniosek o nadanie mu klauzuli wykonalności, która jest niezbędna do przeprowadzenia egzekucji komorniczej. Sąd na wniosek powoda może nadać wyrokowi nadającemu się do wykonania w drodze egzekucji rygor natychmiastowej wykonalności, gdyby opóźnienie uniemożliwiało lub znacznie utrudniało wykonanie wyroku albo narażało powoda na szkodę.

Tytułowi egzekucyjnemu pochodzącemu od sądu nadaje klauzulę wykonalności sąd pierwszej instancji, w którym sprawa się toczy. Sąd drugiej instancji nadaje klauzulę dopóki akta sprawy w sądzie tym się znajdują.

Nadanie wyrokowi klauzuli wykonalności jest niezbędne dla wszczęcia egzekucji przez komornika. Jeżeli wcześniej wnosiliśmy do sądu o przesłanie kopii wyroku, to wnioskując o nadanie klauzuli wykonalności przesyłamy ponownie do sądu odpis wyroku w oryginale, a sąd odeśle go nam po zaopatrzeniu go w klauzule. Wówczas uiszczamy opłatę sądową w wysokości 6 zł, poprzez naklejenie znaczków sądowych na wniosku (znaczki kupimy w każdym sądzie).

Jeżeli nie wnosiliśmy wcześniej o przysłanie odpisu wyroku, wnioskujemy o przysłanie odpisu wyroku wraz z klauzulą. Wówczas uiszczamy opłatę sądową w wysokości 12 zł. Po otrzymaniu wyroku wraz z klauzulą udajemy się już do komornika.

Kiedy mamy już tytuł egzekucyjny, możemy wystąpić do komornika z wnioskiem o wszczęcie egzekucji. We wniosku lub żądaniu przeprowadzenia egzekucji z urzędu należy wskazać świadczenie, które ma być spełnione, oraz sposób egzekucji. Do wniosku lub żądania należy dołączyć tytuł wykonawczy. Jeżeli dłużnikowi przysługuje wybór między świadczeniami, które ma spełnić, a wyboru jeszcze nie dokonał, komornik wyznaczy dłużnikowi odpowiedni termin do dokonania wyboru. Po bezskutecznym upływie tego terminu wierzyciel wybierze świadczenie, które ma być spełnione. Wierzyciel może w jednym wniosku wskazać kilka sposobów egzekucji przeciwko temu samemu dłużnikowi. Spośród kilku sposobów egzekucji wierzyciel powinien zastosować najmniej uciążliwy dla dłużnika. Jeżeli egzekucja z jednej części majątku dłużnika wystarcza na zaspokojenie wierzyciela, dłużnik może żądać zawieszenia egzekucji z pozostałej części majątku. Podstawą egzekucji jest tytuł wykonawczy, którym jest tytuł egzekucyjny zaopatrzony w klauzulę wykonalności.

Ewa Bednarek-Wojtal

Autorka jest radcą prawnym w Grupie Prawno-Finansowej CAUSA