Umowa przedwstępna przed umową o pracę

O dopuszczalności stosowania umowy przedwstępnej w stosunku do umowy o pracę mówił w wyrokach Sąd Najwyższy, np. w wyroku SN z 17 lipca 2009 r., sygn. IPK 26/09.

Umowę przedwstępną zawiera się najczęściej, gdy zawarcie umowy o pracę z różnych względów nie jest jeszcze możliwe np. w  przypadku gdy istnieje konieczność rozwiązania innej umowy o pracę z kilkumiesięcznym okresem wypowiedzenia. Umowa przedwstępna jest korzystna wówczas dla obu stron-pracownikowi daje pewność zatrudnienia na uzgodnionych warunkach, pracodawcy zabezpieczenie, że specjalista, czy menedżer podejmie u niego pracę.

Forma umowy przedwstępnej

Do zawarcia umowy przedwstępnej konieczne jest zgodne oświadczenie woli stron co do zawarcia umowy o pracę o określonej treści.

Zawarcie umowy przedwstępnej do swej ważności nie wymaga formy pisemnej. Może dojść do jej zawarcia również w formie ustnej, ale zachowanie formy pisemnej jest oczywiście wskazane dla celów dowodowych.

Treść umowy przedwstępnej

Dla swej skuteczności umowa przedwstępna powinna natomiast określać istotne postanowienia przyrzeczonej umowy o pracę (zgodnie z art. 389 Kodeksu cywilnego). Nie ustalenie najważniejszych warunków stosunku pracy powoduje, że deklaracje stron nie mają charakteru umowy przedwstępnej oraz, że żadna ze stron nie może dochodzić przed sądem spełnienia ustaleń.

Umowa przedwstępna powinna zawierać więc przyszłe wynagrodzenie pracownika, stanowisko, miejsce pracy oraz rodzaj umowy, czy termin rozpoczęcia pracy. Sąd Najwyższy odniósł się do wymagań, jakie spełniać powinna umowa przedwstępna w wyroku z 10 września 1997 r. I PKN 243/97, w którym stwierdził, że jeśli strony nie zawrą w umowie przedwstępnej istotnych postanowień umowy o pracę, o których mowa w art. 29 par. 1 Kodeksu pracy, a w szczególności nie określą rodzaju pracy, wynagrodzenia i terminu jej rozpoczęcia, to żadna ze stron nie jest uprawniona do dochodzenia zawarcia umowy o pracę.

Ponieważ strony mają prawo do swobodnego kształtowania treści umowy o pracę (z zastrzeżeniem, że jej postanowienia nie mogą być mniej korzystne niż przepisy prawa pracy zgodnie z art. 18 par. 1 Kodeksu pracy), przed  podpisaniem umowy przyrzeczonej strony mogą negocjować warunki umowy przyrzeczonej odmienne od ustalonych w umowie przedwstępnej i zawrzeć w umowie o pracę np. wyższe wynagrodzenie. Natomiast, gdyby umowa o pracę przewidywała dla pracownika mniej korzystne warunki zatrudnienia, pracownik mógłby domagać się zawarcia umowy przyrzeczonej zgodnie z warunkami określonymi w umowie przedwstępnej. Takie stanowisko zajął Sąd Najwyższy w wyroku z 3 października 1979 I PRN 128/79.

Termin zawarcia umowy przyrzeczonej w umowie przedwstępnej

Najwygodniejsze i budzące najmniej potencjalnych wątpliwości dla stron jest określenie w umowie przedwstępnej terminu zawarcia umowy przyrzeczonej w postaci konkretnej daty.

Jeżeli termin, w ciągu którego ma zostać zawarta umowa przyrzeczona nie został podany w umowie przedwstępnej, to zgodnie z art. 389 par. 2 Kodeksu cywilnego, powinna być ona zawarta w terminie wyznaczonym przez stronę uprawnioną do żądania zawarcia umowy przyrzeczonej. Natomiast gdy obie strony były uprawnione do wyznaczenia terminu zawarcia umowy, decyduje termin wskazany przez stronę, która pierwsza go podała. Jeżeli jednak w ciągu roku od dnia zawarcia umowy przedwstępnej nie został wyznaczony termin do zawarcia umowy przyrzeczonej, po upływie tego terminu nie można żądać jej zawarcia.

Roszczenia pracownika i pracodawcy

Odmowa lub uchylanie się jednej ze stron od zawarcia umowy przyrzeczonej może skutkować żądaniem naprawienia szkody przez wypłatę odszkodowania lub żądanie zawarcia umowy przyrzeczonej.  Należy zaznaczyć, że przez uchylanie się od zawarcia umowy rozumie się świadome dopuszczanie się działania lub zaniechania przez stronę, które zmierzają do niezawarcia umowy lub przynajmniej godzenie się przez stronę z takim skutkiem.

Naprawienie szkody, zgodnie z wyrokiem Sądu Najwyższego z 6 stycznia 2009 I PK 117/08, polegać  może na domaganiu się od niedoszłego pracodawcy odszkodowania w wysokości wynagrodzenia utraconego przez pracownika w wyniku rozwiązania istniejącego stosunku pracy. Nie obejmuje ono jednak utraconego wynagrodzenia, które przyszły pracownik miał otrzymywać zgodnie z umową przyrzeczoną.

Wysokość odszkodowania nie została określona przez art. 390 par.1 Kodeksu cywilnego. Dlatego też zawarcie zapisu o wysokości kary umownej w przypadku odmowy lub uchylania się od zawarcia umowy przyrzeczonej znacznie ułatwia dochodzenia odszkodowania na drodze sądowej. Sprawy o odszkodowanie wynikające z odmowy zawarcia przyrzeczonej umowy o pracę są sprawami ze stosunku pracy (zgodnie z uchwałą Sądu Najwyższego z 26 lipca 1974 r. III PZP 22/74), co oznacza, że są rozpatrywane przez sądy pracy.

Roszczenie w postaci  przymusowego zawarcia umowy przyrzeczonej  przed sądem, według opinii ukształtowanej w literaturze prawa pracy, przysługuje jedynie pracownikowi. Pracodawca może domagać się od osoby uchylającej się od zawarcia umowy o pracę tylko odszkodowania.

Przedawnienie roszczeń

Roszczenia z umowy przedwstępnej przedawniają się zgodnie z art. 390 par. 3 Kodeksu cywilnego z upływem roku od dnia, w którym umowa przyrzeczona miała być zawarta. Termin ten jest dwa lata krótszy niż wynikający z art. 291 par. 1 Kodeksu pracy, który przewiduje, że roszczenia ze stosunku pracy ulegają przedawnieniu z upływem trzech lat od dnia, w którym roszczenie stało się wymagalne.

Taki termin liczenia przedawnienia roszczeń na podstawie Kodeksu cywilnego a nie Kodeksu pracy wskazał  Sąd Najwyższy w wyroku z 17 lipca 2009 sygn. I PK 26/09, podkreślając, że roszczenia wynikające z umowy przedwstępnej, której przedmiotem miało być zawarcie umowy o pracę, nie są roszczeniami ze stosunku pracy, ze względu na to, że stosunek pracy jeszcze nie istnieje.

Agnieszka Kubacka-Hinc

Menedżer

Departament Outsourcingu Rachunkowości