Kategorie
Zaloguj się

Zarejestruj się

Proszę podać poprawny adres e-mail Hasło musi zawierać min. 3 znaki i max. 12 znaków
* - pole obowiązkowe
Przypomnij hasło
Witaj
Usuń konto
Aktualizacja danych
  Informacja
Twoje dane będą wykorzystywane do certyfikatów.

Ryzyko w biznesie - pojęcie i kryteria podziału ryzyka

Agnieszka Zierke
Ekspert z zakresu prawa, biznesu i ekonomii
Ryzyko w biznesie - pojęcie i kryteria podziału ryzyka
Ryzyko w biznesie - pojęcie i kryteria podziału ryzyka
Nieodłącznym elementem gospodarki jest działanie w warunkach ryzyka. Mimo, iż ryzyko jest niezwykle istotne, wciąż nie przyjęto jednej definicji tego zagadnienia. Dlatego też, aby sprostać tym zagadnieniom, w artykule tym przedstawiony został zarys pojęć i klasyfikacji ryzyka.

Pojęcie ryzyka

Ryzyko towarzyszy zarówno działaniom – ryzyko związane z realizacją określonych zamierzeń, jak i stanom – ryzyko związane z zachowaniem istniejącego stanu rzeczy, czyli niepodjęciem lub zaniechaniem określonych działań[1].

Zazwyczaj utożsamieniu ulegają dwa pojęcia – niepewność i ryzyko. Jedną z bardziej znanych teorii umożliwiających rozgraniczenie tych dwóch definicji jest ta która charakteryzuje niepewność ze względu na kryterium możliwości pomiaru, czyli na[2]:

  • niepewność mierzalną
  • niepewność niemierzalną.

Niepewność mierzalna utożsamiana jest z sytuacją, gdy jednostka narażona na ryzyko mamożliwość zastosowanie instrumentów wspomagania decyzji za pomocą obliczenia jednego z trzech rodzajów prawdopodobieństwa: matematycznego, statystycznego lub szacunkowego. Z kolei z niepewnością niemierzalną mamy do czynienia, gdy niemożliwe jest określenie wyniku danego działania przy pomocy wymienionych miar[3].

Współcześnie większość badaczy definiuje niepewność jako stan, w którym przyszłe możliwości i szanse ich wystąpienia nie są znane[4]. Z kolei pojęcie ryzyka jest używane, gdy[5]:

  • rezultat działań, jaki będzie osiągnięty w przyszłości nie jest znany, jednak możliwa jest identyfikacja przyszłych stanów
  • znane jest prawdopodobieństwo zrealizowania się określonych stanów w przyszłości.

Zgodnie ze standardem Europejskiej Federacji Stowarzyszeń Zarządzania Ryzykiem FERMA ryzyko to kombinacja prawdopodobieństwa wystąpienia zdarzeń oraz jego skutków, przy czym obejmuje ono zarówno negatywne jak i pozytywne skutki zdarzeń[6]. W pierwszym przypadku ryzyko utożsamiane jest z możliwością poniesienia straty, co ma wydźwięk negatywny i powinno być traktowane jako zagrożenie. Drugie podejście definiuje zagrożenie jako możliwość wystąpienia efektu niezgodnego z naszymi oczekiwaniami – efekt może być gorszy lub lepszy od założonego. Dlatego też to podejście zależnie od sytuacji może być traktowane jako zagrożenie lub jako szansa[7].

Występowanie niepewności i ryzyka jest charakterystyczne dla handlu międzynarodowego. Niepewność jest w tym przypadku utożsamiana z luką informacyjną[8], która jest konsekwencją m.in dużej odległości geograficznej między kontrahentami, fluktuacjami koniunktury gospodarczej czy wpływem czynników politycznych[9].

Ryzykiem, którym obarczone są niejednokrotnie przedsiębiorstwa jest ryzyko handlowe. Ryzyko w wymianie międzynarodowej definiuje się jako prawdopodobieństwo wystąpienia zdarzeń niezależnych od podmiotu działającego, a które – przez zmniejszenie wyników – odbierają działaniu całkowicie lub częściowo cechę skuteczności, korzystności lub ekonomiczności[10].

Pojęcie przedsiębiorstwa eksportowego

Przez definicję przedsiębiorstwa eksportowego rozumie się przedsiębiorcę, który w ramach spółki prawa handlowego lub jako osoba fizyczna prowadzi działalność handlową w eksporcie bezpośrednim lub pośrednim i dlatego ponosi związane z nią ryzyko.

Eksport bezpośredni polega na samodzielnym podjęciu przez producenta czynność związanych z przetransportowaniem i zbytem towarów za granicą.
Eksport pośredni polega na przekazaniu przez producenta swoich towarów krajowym podmiotom krajowym (eksporterom), którzy zajmują się przetransportowaniem i zbycie towarów za granicą.

Eksport jest formą ekspansji zagranicznej, która pozwala na wykorzystanie potencjału rynków zagranicznych. Czynnikami wpływającymi na podjęcie decyzji o ekspansji zagranicznej przez przedsiębiorstwo i równocześnie będące kryteriami różnicującymi poszczególne formy eksportu są m.in. wielkość zaangażowanego kapitału, zakres zarządzania, ryzyka czy potencjału zysku.

Kryteria podziału ryzyka

W związku z tym, iż ryzyko jest pojęciem wieloznacznym jego klasyfikacji dokonuje się w oparciu o różnie kryteria.

Według jednego z podziału, całkowite ryzyko w działalności gospodarczej podmiotów można podzielić na ryzyko systematyczne i ryzyko specyficzne[11].

Ryzyko systematyczne jest determinowane przez efekty zewnętrzne i pozostaje poza kontrolą podmiotu gospodarczego, którego ono dotyczy. Wynika to z faktu, iż ryzyko to jest ściśle związane z warunkami ekonomicznymi danego kraju, bądź regionu, co uniemożliwia jego eliminację. Za źródła ryzyka systematycznego uznaje się np. fluktuacje stopy procentowej, inflację czy sytuację polityczno-ekonomiczną.

Ryzyko specyficzne obejmuje obszar działania podmiotu prowadzącego działalność gospodarczą i może być przez niego kontrolowane. Za źródła tego ryzyka uważa się m.in. konkurencję, płynność czy bankructwo firmy[12].

Szczegółowy podział ryzyka systematycznego i specyficznego został przedstawiony w tabeli poniżej.

Szczegółowy podział ryzyka systematycznego i specyficznego

Ryzyko systematyczne

Ryzyko specyficzne

ryzyko stopy procentowej

ryzyko niedotrzymania warunków płatności

ryzyko walutowe

ryzyko zarządzania

ryzyko rynku

ryzyko biznesowe

ryzyko siły nabywczej

ryzyko finansowe

ryzyko polityczne

ryzyko bankructwa

ryzyko wydarzeń

ryzyko płynności rynkowej

ryzyko zmiany ceny

ryzyko reinwestowania

Źródło: Opracowanie własne na podstawie: Tarczyński W., Mojsewicz M., Zarządzanie ryzykiem, PWE, Warszawa 2001.

Kolejny podział ryzyka może być dokonany poprzez klasyfikację ze względu na sposób zarządzania nim, czyli na ryzyko czyste i spekulacyjne. Ryzyko czyste występuje, jeżeli jedyną alternatywą obecnego stanu jest wystąpienie szkody. Natomiast ryzyko spekulacyjne  charakteryzuje się tym, że przewidywane zdarzenia mogą spowodować zarówno straty jak i zyski[13].

Z punktu widzenia przedsiębiorstw międzynarodowych, interesujący może być również podział ryzyka na[14]:

  • ryzyko rynkowe, będące konsekwencją fluktuacji rynku finansowego (np. zmiany cen instrumentów czy stóp procentowych)
  • ryzyko kredytowe, związane z prawdopodobieństwem niedotrzymania warunków umowy przez kontrahenta
  • ryzyko operacyjne - strata poniesiona w wyniku działania niesprawnych systemów, niewystarczającej kontroli, błędu człowieka lub niewłaściwego zarządzania
  • ryzyko prawne - niepewność wynikająca z prowadzenia działalności gospodarczej wykraczającej poza ramy określonych przepisów prawnych bądź regulacji
  • ryzyko biznesowe – niepewność, co do efektów decyzji podejmowanych przez przedsiębiorstwo w zakresie normalnej działalności operacyjnej.

Na wykresie poniżej pokazana została klasyfikacja poszczególnych rodzajów ryzyka, które dotyczą przedsiębiorstw.

Rodzaje ryzyka przedsiębiorstwa

Źródło: Opracowanie własne na podstawie: Jaworski, W. L., Współczesny bank, Poltex, Warszawa, 1998.

Bibliografia:

Culp C. L., The ART of Risk Management: Alternative Risk Transfer, Capital Structure and the Convergence of Insurance and Capital Markets, Wiley&Sons, 2001.

Gorzeń-Mitka I., Ryzyko w eksporcie, Key Text, Warszawa 2007.

Jajuga K., Jajuga T., Inwestycje, PWN, Warszawa 2006.

Jaworski, W. L., Współczesny bank, Poltex, Warszawa, 1998.

Knight F.H., Risk, Uncertainty and Profit, Boston, 1921.

Misztal P., Zabezpieczenie przed ryzykiem zmian kursu walutowego, Difin, Warszawa 2004.

Root F.R., „Entry Strategies for International Markets”, Lexington Books, Lexington, 1987.

Socik A., Przedsiębiorstwo a ryzyko – podejście praktyczne, Rynek Terminowy, nr 10, 2000.

Tarczyński W., Instrumenty pochodne na rynku kapitałowym, PWE, Warszawa 2003.

Tarczyński W., Mojsewicz M., Zarządzanie ryzykiem, PWE, Warszawa 2001.

Williams A.C., Smith M. L., Young Peter C., Zarządzanie ryzykiem a ubezpieczenia, PWN, Warszawa 2002.

Zieleniewski J., Szczypiorski S., Zasady organizacji i techniki handlu zagranicznego, PTE, Warszawa, 1961.

Zierke A., „Instrumenty finansowe zarządzania ryzykiem w przedsiębiorstwie eksportowym”, Praca Licencjacka, Wydział Nauk Ekonomicznych UW, Warszawa 2012.

[1] Tarczyński W., Instrumenty pochodne na rynku kapitałowym, PWE, Warszawa 2003.

[2] Knight F.H., Risk, Uncertainty and Profit, Boston, 1921.

[3] Misztal P., Zabezpieczenie przed ryzykiem zmian kursu walutowego, Difin, Warszawa 2004.

[4] M.in Williams A.C., Smith M. L., Young Peter C., Zarządzanie ryzykiem a ubezpieczenia, PWN, Warszawa 2002.

[5] Tarczyński W., Instrumenty pochodne na rynku kapitałowym, PWE, Warszawa 2003.

[6] Standard zarządzania ryzykiem, FERMA, 2002.

[7] Jajuga K., Jajuga T., Inwestycje, PWN, Warszawa 2006.

[8] Luka informacyjna charakteryzuje się brakiem możliwości dokładnego określenia problemów decyzyjnych oraz ograniczonymi możliwościami przewidywania zachowania uczestników tworzących otoczenie.

[9] Gorzeń-Mitka I., Ryzyko w eksporcie, Key Text, Warszawa 2007.

[10] Zieleniewski J., Szczypiorski S., Zasady organizacji i techniki handlu zagranicznego, PTE, Warszawa, 1961.

[11] Culp C. L., The ART of Risk Management: Alternative Risk Transfer, Capital Structure and the Convergence of Insurance and Capital Markets, Wiley&Sons, 2001.

[12] Tarczyński W., Mojsewicz M., Zarządzanie ryzykiem, PWE, Warszawa 2001.

[13] Tarczyński W., Instrumenty pochodne na rynku kapitałowym, PWE, Warszawa 2003.

[14] Socik A., Przedsiębiorstwo a ryzyko – podejście praktyczne, Rynek Terminowy, nr 10, 2000.

Reklama
PODATKI 2023
PODATKI 2023

Praktyczny komplet wiedzy dla księgowych i biur rachunkowych dotyczący wszystkich zmian w podatkach w 2023 r. Na pakiet składa się jedenaście publikacji prezentujących kompleksową informację prawną na temat podatków w 2023 r. oraz rozliczenia PIT za 2022 r. Dodatkowym atutem wersji PREMIUM jest webinarium VAT 2023.

Teraz komplet kupisz z rabatem 100 zł i e-bookiem w PREZENCIE!
Czy ten artykuł był przydatny?
tak
nie
Dziękujemy za powiadomienie
Jeśli nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania w tym artykule, powiedz jak możemy to poprawić.
UWAGA: Ten formularz nie służy wysyłaniu zgłoszeń . Wykorzystamy go aby poprawić artykuł.
Jeśli masz dodatkowe pytania prosimy o kontakt

Komentarze(0)

Pokaż:

Uwaga, Twój komentarz może pojawić się z opóźnieniem do 10 minut. Zanim dodasz komentarz -zapoznaj się z zasadami komentowania artykułów.
    QR Code
    Podatek od nieruchomości
    certificate
    Jak zdobyć Certyfikat:
    • Czytaj artykuły
    • Rozwiązuj testy
    • Zdobądź certyfikat
    1/10
    Opodatkowaniu podatkiem od nieruchomości nie podlegają:
    działki budowlane
    domy jednorodzinne
    garaże
    lasy
    Następne
    Księgowość
    Zapisz się na newsletter
    Zobacz przykładowy newsletter
    Zapisz się
    Wpisz poprawny e-mail
    Niemiecki urząd skarbowy wzywa do wyjaśnień w sprawie działalności gospodarczej (Gewerbe) – co zrobić
    W ostatnich dniach pojawia się coraz więcej zapytań ze strony osób prowadzących jednoosobową działalność gospodarczą (Gewerbe) w Niemczech w sprawie pomocy w kontaktach z polskim lub niemieckim urzędem skarbowym.
    Certyfikat ZUS dla lekarzy na PUE ZUS - termin ważności, jak uzyskać nowy certyfikat
    Zakład Ubezpieczeń Społecznych zaleca, by lekarze, którzy na Platformie Usług Elektronicznych (PUE) ZUS, podpisują dokumenty certyfikatem z ZUS, sprawdzili, do kiedy ten certyfikat jest ważny. Certyfikaty ZUS wydaje na 5 lat, więc te, które zostały wydane w 2017 roku mogą wkrótce stracić ważność. ZUS wyjaśnia, jak sprawdzić termin ważności certyfikatu ZUS i jak pobrać nowy.
    Prace transgraniczne (szczególnie budowlane), a deklaracja podatkowa w Niemczech
    Wykonując prace w Niemczech w ramach polskiej działalności gospodarczej (transgranicznie) z reguły pojawia się pytanie o obowiązek złożenia deklaracji podatkowej w Niemczech.
    Inwestycja finansowana z Programu Inwestycji Strategicznych „Polski Ład” a odliczenie VAT
    Zdaniem Dyrektora Krajowej Informacji Skarbowej (zob. interpretacja indywidualna z 22 maja 2022 r.), w przypadku poniesienia przez gminę wydatków na realizację zadania w ramach Programu Inwestycji Strategicznych „Polski Ład” nie zaistnieją negatywne przesłanki, wskazujące na brak prawa do odliczenia podatku VAT z faktur zakupu. Taką przesłanką nie jest płatność dokonana ze środków pochodzących z dofinansowania przyznanego w kwocie brutto.
    Ulga na robotyzację w CIT. Czy można odliczyć koszty jednorazowo?
    Od początku 2022 podatnicy CIT mogą korzystać z dodatkowego odliczenia w ramach mechanizmu podatkowego opisanego w art. 38eb (“ulga na robotyzację”) ustawy o podatku dochodowym od osób prawnych (“ustawa o CIT”). Interpretacja indywidualna Dyrektora Krajowej Informacji Skarbowej z 31 sierpnia 2022 roku, może mieć kluczowe znaczenie dla podatników planujących korzystanie z ulgi na robotyzację.
    Korekta cen transferowych w CIT przedsiębiorcy prowadzącego działalność w Specjalnej Strefie Ekonomicznej
    Podatnicy często dokonują korekt cen transferowych (tzw. TP Adjustment) w pierwszych miesiącach po zakończeniu roku podatkowego. Od 2019 r. obowiązują przepisy regulujące zasady dokonywania takich korekt na cele CIT. Niestety, nie rozwiewają one wszystkich wątpliwości. Dotyczą one m.in. korekty cen transferowych zwiększającej przychody dokonywanej przez przedsiębiorcę działającego w ramach specjalnej strefy ekonomicznej (SSE).
    Inwestycje w ESG
    ESG jest obecnie gorącym trendem w inwestowaniu, ponieważ coraz większa część portfeli zarówno inwestorów indywidualnych, jak i dużych instytucji jest przeznaczana na strategie zrównoważonego rozwoju - wskazuje Dział Analiz Allianz. W ciągu najbliższych kilku lat ESG (środowisko, odpowiedzialność społeczna, ład korporacyjny) stanie się główną siłą napędową rynku – do 2026 roku wartość aktywów ESG będzie rosła o prawie +13% rocznie, osiągając poziom 34 bln USD, podczas gdy wzrost całego rynku wyniesie tylko +4,3%.
    Podatek u źródła 2023 - co się zmienia? Jak się przygotować?
    Podatek u źródła - w 2023 roku pojawią się zmiany w podatku u źródła (WHT). Jak przygotować się na nowe przepisy?
    Egzekucja niemieckiego podatku przez polski Urząd Skarbowy
    Coraz częściej dochodzi do sytuacji, gdy polski Urząd Skarbowy, na zlecenie niemieckiego Finanzamt, bądź innej uprawnionej instytucji, przystępuje do egzekucji niemieckich należności w Polsce. Co warto zrobić w takim przypadku?
    Przedawnienie zobowiązań podatkowych a przepisy antycovidowe
    Zgodnie z art. 70 § 1 Ordynacji podatkowej zobowiązanie podatkowe przedawnia się (co do zasady) z upływem 5 lat, licząc od końca roku kalendarzowego, w którym upłynął termin płatności podatku. To podstawowa zasada prawa podatkowego, która zapewnia podatnikowi ochronę jego praw nabytych oraz gwarancję tzw. stanów zastanych. Organy podatkowe próbują podważyć tę zasadę odwołując się (perzy określaniu biegu terminów przedawnienia) do ustawy antycovidowej (ustawa z 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych).
    Podatki dochodowe 2023 - podsumowanie zmian [szkolenie]
    Podatki 2023. Zapraszamy na szkolenie "Podsumowanie zmian od stycznia 2023 w podatkach dochodowych". O tym co od 1 stycznia wchodzi w życie, a o czym być może już zapomniano opowiemy podczas szkolenia.
    Opłata za egzamin na doradcę podatkowego wzrośnie do 1800 zł
    Opłata za egzamin na doradcę podatkowego wzrośnie z 900 zł do 1800 zł. Tak zakłada projekt rozporządzenia Ministerstwa Finansów, opublikowany 7 grudnia 2022 r. na stronach Rządowego Centrum Legislacji. Opłata za egzamin poprawkowy ma wzrosnąć do 900 zł (z 600 zł).
    Podatki przy zakupie nowego mieszkania - ile bierze fiskus
    W sumie prawie 148 tysięcy złotych różnych podatków (PCC, VAT, PIT, CIT) inkasuje fiskus przy okazji zakupu nowego mieszkania wartego 400 tysięcy. Dodatkowo budownictwo mieszkaniowe jest ważnym kołem zamachowym gospodarki mającym wyraźne przełożenie na PKB i dochody budżetu państwa. Dlatego wsparcie finansowe z budżetu państwa tego sektora (np. w postaci taniego kredytu ze stałym oprocentowaniem) może się więc temu budżetowi po prostu opłacać.
    Skutki podatkowe korzystania z telefonów służbowych do celów prywatnych
    Telefon służbowy do celów prywatnych. Pracodawcy najczęściej tolerują, a czasami wprost wyrażają zgodę na korzystanie przez pracowników z telefonów służbowych dla celów prywatnych. Jednak takie postępowanie, jak każde nieodpłatne świadczenie, może pociągać za sobą konsekwencje podatkowe zarówno na gruncie podatków dochodowych, jak i podatku od towarów i usług.
    Uproszczenia w uldze na złe długi od 2023 r.
    Ulga na złe długi od 2023 roku zostanie uproszczona. Na czym polegają zmiany? Jak przygotować się do nowych przepisów?
    Kasy fiskalne 2023 - co się zmieni
    W nowym 2023 roku kasy fiskalne będą sprzedawane wyłącznie w wersji online lub wirtualnej. Wyjątek ma dotyczyć kas o zastosowaniu specjalnym, używanych m.in. w aptekach, taksówkach i automatach.
    JPK_V7 od 2023 r. - na czym polegają zmiany?
    JPK_V7 od 2023 r. Rząd szykuje zmiany w zasadach wypełniania ewidencji JPK_V7. Jak przygotować się do zmian w przepisach?
    10% VAT w restauracjach i obiektach sportowych od stycznia do marca 2023 r. na Słowacji
    Koleje linowe, wyciągi narciarskie, parki wodne, obiekty sportowe i restauracje będą miały przez trzy miesiące niższy, 10-procentowy VAT - uchwaliła we wtorek Rada Narodowa (parlament). Tym samym rekreacyjne pobyty zimowe na Słowacji powinny być atrakcyjniejsze.
    Limit ceny energii elektrycznej - MKiŚ pracuje nad rozporządzeniem
    Zmiany w formułach do obliczania limitu ceny dla poszczególnych technologii wytwarzania energii elektrycznej przewiduje nowelizacja rozporządzenia Rady Ministrów ws. sposobu obliczania limitu ceny opracowywana przez resort klimatu - wynika z informacji zamieszczonej w wykazie prac rządu.
    Nowelizacja KSH 2022. Czy jest obowiązek zmiany umów i statutów spółek?
    Nowelizacja prawa często ma wpływ na bieżące funkcjonowanie i obowiązki przedsiębiorców. W październiku 2022 r. weszła w życie największa od 20 lat nowelizacja Kodeksu spółek handlowych. Czy wymusza ona zmiany w umowie lub statucie spółki?
    "Essa" - Młodzieżowe Słowo Roku 2022. "Odklejka" z Nagrodą Jury
    "Essa" została Młodzieżowym Słowem Roku 2022. "+Essa+ jest jak młodzież – różnorodna i niepoddająca się szablonowym definicjom, ale za to spontaniczna i ekstatycznie emocjonalna" – mówi PAP prof. Anna Wileczek, przewodnicząca jury plebiscytu.
    Agroturystyka czy działalność gospodarcza - opodatkowanie PIT
    Podatnik osiągający dochody z wynajmu do pięciu pokoi z wyżywieniem w budynkach mieszkalnych położonych na terenach wiejskich w gospodarstwie rolnym nie płaci podatku dochodowego od osób fizycznych (PIT) nawet wtedy, gdy gości pracownika w delegacji służbowej lub przedsiębiorcę podróżującego w interesach. Tak orzekł Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 10 listopada 2022 r. NSA nie zgodził się z fiskusem i sądem I instancji, że zwolnienie z podatku przysługuje tylko przy oferowaniu pobytów wczasowych, weekendowych lub o charakterze rodzinnym.
    Jak działa faktoring online
    Faktoring online to prosty sposób na poprawę płynności finansowej. Nawet przy długich terminach płatności, należność spływa na konto bardzo szybko.
    Kiedy dane nabywcy na fakturze można skorygować notą korygującą
    Faktura jest jednym z najpopularniejszych dokumentów stosowanych w obrocie gospodarczym. Nie tylko potwierdza przeprowadzoną pomiędzy sprzedającym a kupującym transakcję (sprzedaż towarów lub usług) ale również umożliwia jej ujęcie w księgach rachunkowych. Prawidłowo wystawiona stanowi podstawę do rozliczenia podatku VAT, w tym odliczenia podatku naliczonego. W artykule odpowiemy na pytanie co zrobić, jeżeli po wystawieniu faktury okaże się, że błędnie zostały w jej treści wykazane dane nabywcy – czy i kiedy taką pomyłkę będzie mógł poprawić sam nabywca.
    KNF: metoda opracowywania WIBOR spełnia warunki wymagane przez unijne rozporządzenie BMR
    Urząd Komisji Nadzoru Finansowego (UKNF) odnotowuje w ostatnim czasie w środkach masowego przekazu wypowiedzi, których osią jest kontestowanie i podważanie wiarygodności wskaźnika referencyjnego stopy procentowej WIBOR. Zdaniem UKNF metoda opracowywania WIBOR spełnia warunki wymagane przez unijne rozporządzenie BMR.