Pakiety medyczne dla pracowników – uzasadnienie uchwały NSA i zdania odrębne

Warto na wstępie podkreślić, że uzasadnienie uchwały nie jest wiążące dla innych składów orzekających NSA.

Najważniejsze argumenty NSA za tezą uchwały

Przypomnijmy, że pełna teza uchwały Izby Finansowej NSA z 24 października 2011 r. (sygn. II FPS 7/10) brzmi następująco:

Wykupione przez pracodawcę pakiety świadczeń medycznych, których wartość nie jest wolna od podatku dochodowego od osób fizycznych na podstawie art. 21 ust. 1 pkt 11 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (tekst jedn. Dz. U. z 2000 r., Nr 14, poz. 176 ze zm.), stanowią dla pracowników, uprawnionych do ich wykorzystania, nieodpłatne świadczenie w rozumieniu art. 12 ust. 1 wymienionej ustawy.

Pakiety medyczne dla pracowników - uchwała NSA

Zdaniem NSA wykupienie przez pracodawcę na rzecz pracowników pakietu świadczeń medycznych stanowi świadczenie pracodawcy na rzecz pracowników, które jest inne, aniżeli świadczenia rzeczowe i ekwiwalenty za te świadczenia z zakresu BHP wymienione w art. 21 ust. 1 pkt 11 ustawy o PIT. Otrzymania świadczeń z art. 21 ust. 1 pkt 11 ustawy o PIT nie można więc zrównywać z otrzymaniem nieodpłatnego świadczenia, powstałego z tytułu zdarzenia prawnego wykupienia pakietu świadczeń medycznych.

Chodzi tu zapewne o to, że pakiety medyczne obejmują z reguły szerszy zakres świadczeń, niż tylko BHP i medycyna pracy. Ale NSA nie odniósł się w uzasadnieniu do kwestii łączenia w jednym pakiecie świadczeń z zakresu BHP i medycyny pracy z innymi świadczeniami medycznymi.

Sąd podkreślił, że rozpatrywanym pytaniem prawnym z 5 października 2010 r., II FSK 541/09, skład orzekający Naczelnego Sądu Administracyjnego nie podważa pojęcia nieodpłatnego świadczenia - przedstawione zagadnienie prawne dotyczy w istocie wyłącznie oceny możliwości zastosowania pojęcia nieodpłatnego świadczenia do stanu faktycznego uzyskania przez pracowników prawa i możliwości korzystania z usług medycznych z tytułu wykupienia obejmującego je pakietu przez pracodawcę.

Pakiet ma wartość

W opinii NSA uprawnieni pracownicy nie ponoszą kosztów zakupu pakietu medycznego, mogą więc korzystać z niego nieodpłatnie. Wykupienie pakietu usług medycznych tworzy prawo dające możliwość korzystania z tworzących pakiet usług, które niewątpliwie mają wartość finansową.

Okolicznością notoryjnie znaną jest bowiem, że usługi medyczne posiadają wymierną wartość i skorzystanie z nich co do zasady wymaga różnego rodzaju finansowania, czy to w postaci zapłaty za usługę czy też ponoszenia składek na ubezpieczenie zdrowotne, w ramach którego są wykonywane.

Pakiet jest prywatnym ubezpieczeniem zdrowotnym

Zdaniem NSA zapewnienie opieki medycznej w ramach wykupionego przez pracodawcę pakietu świadczeń medycznych jest w istocie określonego rodzaju prywatnym ubezpieczeniem zdrowotnym, dającym prawo do wskazanych w pakiecie świadczeń medycznych.

W przypadku prywatnych pakietów świadczeń medycznych dla pracowników (podobnie jak i w przypadku powszechnego ubezpieczenia zdrowotnego na podstawie ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych) przedmiotem ubezpieczenia jest prawo do świadczeń medycznych, które daje podstawę do skorzystania z określonych świadczeń medycznych, niezależnie od tego, czy świadczenia te zostaną realnie wykorzystane.

Jednocześnie NSA uznał, że nie jest dopuszczalne, aby po uznaniu za pakietów za podlegające opodatkowaniu nieodpłatne świadczenie - dalszemu opodatkowaniu podlegała jego realizacja w postaci wykorzystania konkretnej usługi medycznej.

Pakiet jest świadczeniem, a nie postawieniem do dyspozycji świadczeń medycznych

NSA stwierdził w uzasadnieniu uchwały z 24 października 2011 r., że możliwość skorzystania ze świadczeń medycznych w ramach pakietu, czyli realizacja swojego rodzaju ubezpieczenia zdrowotnego jest sama w sobie świadczeniem na rzecz uprawnionego nie zaś tylko postawieniem świadczenia medycznego do dyspozycji pracownika, bądź informacją o możliwości skorzystania tych świadczeń.

Zdaniem NSA w przypadku zawarcia przez pracodawcę umowy ubezpieczenia na rzecz pracownika, umowa ta skutkuje powstaniem u pracownika przychodu z tytułu innych nieodpłatnych świadczeń, w rozumieniu art. 12 ust. 1 ustawy o PIT w momencie wykupienia polisy ubezpieczeniowej (por. wyrok NSA z 30 lipca 2009 r., II FSK 506/08). Opłacenie składki ubezpieczeniowej przez pracodawcę powoduje przyrost majątkowy wynikający z wyręczenia pracownika w ponoszeniu świadczeń na ubezpieczenie.

Jak ustalić wartość świadczenia z tytułu otrzymania pakietu medycznego

NSA przypomniał, że wartość nieodpłatnych świadczeń, zgodnie z art. 12 ust. 3 ustawy o PIT, ustala się według zasad określonych w art. 11 ust. 2a ustawy o PIT. A zgodnie z art. 11 ust. 2a pkt 2 ustawy o PIT, jeżeli przedmiotem świadczeń są usługi zakupione, wartość pieniężną nieodpłatnych świadczeń ustala się według cen zakupu.

Zdaniem NSA ten przepis nie stanowi, że wartością nieodpłatnego świadczenia jest (wyłącznie) cena jego zakupu. Wartość tą ustala się według cen zakupu, to jest: odpowiednio, stosownie do cen zakupu, zależnie od cen zakupu, kierując się cenami zakupu.

W opinii NSA cena zakupu usługi stanowi w regulacji prawnej art. 11 ust. 2a pkt 2 ustawy o PIT punkt odniesienia do ustalenia wartości nieodpłatnego świadczenia. Ustawowe sformułowanie "według cen zakupu", posiada więc szersze znaczenie prawne, aniżeli miałby samodzielnie użyty termin "cena zakupu".

NSA uznał, że źródłem ustalenia wartości nieodpłatnego świadczenia z tytułu zakupienia pakietu usług medycznych może być cena zakupu pakietu: skalkulowana i umówiona w relacji do zawartości pakietu (rodzaju oraz ilości usług medycznych) a także liczby jego beneficjentów.

Idąc dalej tym tokiem argumentacji NSA stwierdził, że cena zakupu pakietu, jako punkt odniesienia – wyjścia dla określenia wartości świadczenia w relacji do poszczególnego uprawnionego, może zostać podzielona na równe części odpowiadające indywidualnym jednostkom z całości zbioru uprawnionych z pakietu, albowiem każdy z nich posiada takie samo, wynikające z niego, prawo, gwarantujące możliwość skorzystania ze wszystkich usług objętych pakietem, adekwatnie do odpowiednich potrzeb.

Zdaniem NSA ponieważ świadczeniem z pakietu jest prawo do jego wykorzystania, nie zaś realne poddanie się określonym świadczeniom medycznym, nie zachodzi niebezpieczeństwo powstania stanu nierówności wobec prawa z powodu różnego stopnia i zakresu otrzymywania świadczeń.

Czy ryczałtowo opłacane pakiety medyczne powodują powstanie przychodu w PIT?

W opinii NSA nie istnieje prawny obowiązek uzyskania przez pracodawcę od pracownika zgody na objęcie go pakietem medycznym. Kwestia ta zdaniem NSA nie ma znaczenia z punktu widzenia opodatkowania PIT tych świadczeń. Poza tym pracownik lub osoba trzecia uprawniona z pakietu może zrezygnować z tych świadczeń i tym samym nie być obciążonym zaliczką na PIT od pakietu.

Treść uchwały (z pełnym uzasadnieniem i zdaniami odrębnymi) Izby Finansowej NSA z 24 października 2011 r. - sygn. II FPS 7/10

---

Najważniejsze argumenty ze zdań odrębnych

Z uzasadnienia zdania odrębnego sędziów Adama Bącala, Artura Mudreckiego, Krzysztofa Stanika, Małgorzaty Wolf-Kalamala, Aleksandry Wrzesińskiej-Nowackiej i Jana Zająca :

Definicja nieodpłatnego świadczenia

Przyjęta w uchwale NSA z 16 października 2006 r. (sygn. II FPS 1/06) definicja nieodpłatnego świadczenia odnosiła się do świadczenia otrzymanego (przyjętego przez podatnika, a nawet będącego wynikiem jego działania), a nie tylko świadczenia, które może on uzyskać. W uzasadnieniu powołanej uchwały II FPS 1/06 stwierdzono bowiem: "odroczenie terminu wypłaty dywidendy daje spółce możliwość dysponowania określoną kwotą pieniężną, a w razie jej braku- majątkiem stanowiącym równowartość dywidendy. Odpada wówczas potrzeba zaciągnięcia oprocentowanego kredytu. Wspomniana możliwość więc sama przez się stanowi korzyść o konkretnym wymiarze finansowym."

Dalej wskazano, że "w rozpoznawanej sprawie Zgromadzenie Wspólników wyraźnie wiązało z odroczeniem wypłaty dywidendy korzyść ekonomiczną , podając w uzasadnieniu uchwały(...) plany inwestycyjne jako przyczynę jej podjęcia".

Zdaniem ww. sędziów wyrażających zdanie odrębne przyjęta definicja nieodpłatnego świadczenia zakładała zatem wprawdzie możliwość braku podmiotu świadczącego, ale uznawała, że istnieje podmiot przyjmujący to świadczenie (przysporzenie), otrzymujący je także w wyniku czynności jednostronnej , a nawet działania własnego. W uzasadnieniu uchwały odwołano się do potocznego znaczenia słowa otrzymać jako "wyprodukować, uzyskać coś, otrzymać skutek".

Nie można zapominać, że definiując przychód jako jeden z elementów podstawy opodatkowania ustawodawca odniósł to pojęcie wyłącznie do wartości nieodpłatnych świadczeń otrzymanych, a nie postawionych do dyspozycji.

Pracownik musi przyjąć świadczenie

Zawierając umowę o świadczenie konkretnego rodzaju usług medycznych na rzecz swoich pracowników pracodawca zawiera umowę o świadczenie na rzecz osób trzecich, o której mowa w art. 393 Kodeksu cywilnego (dalej k.c.). Konstrukcja tej umowy polega na tym, że dwie osoby (zastrzegający wierzyciel i przyrzekający dłużnik) zawierają umowę na korzyść osoby trzeciej i ta umowa, niewymagająca nawet akceptacji osoby trzeciej, jest źródłem zobowiązania wobec osoby trzeciej, która uzyskuje pozycję wierzyciela i może domagać się samodzielnie od dłużnika przyrzekającego spełnienia na jej rzecz zastrzeżonego świadczenia. Przyjęcie korzyści z takiej umowy nie może nastąpić wbrew woli korzystającego.

Skoro zatem nabycie uprawnienia staje się definitywne z chwilą oświadczenia osoby trzeciej (pracownika) wobec jednej lub obu stron umowy, że z zastrzeżenia świadczenia na jej rzecz chce skorzystać (art. 393 § 1 k.c.), to nie chcąc skorzystać ze świadczenia (w tym przypadku pakietu medycznego) pracownik nie musi składać żadnego oświadczenia woli, do czasu wyrażenia woli przyjęcia świadczenia to świadczenie jest więc tylko postawione do jego dyspozycji, a nie jest świadczeniem otrzymanym.

Zatem dopóki pracownik nie wyrazi woli skorzystania z pakietu i nie zażąda spełnienia na jego rzecz świadczenia medycznego, nie powstaje - zdaniem ww. sędziów wyrażających zdanie odrębne - po jego stronie przychód ze stosunku pracy.

Ustalanie wartości świadczenia - nie ma podstawy prawnej dla działań arytmetycznych

Zdaniem ww. sędziów wyrażających zdanie odrębne nie ma podstawy prawnej do określania sposobu ustalania przychodu z nieodpłatnych świadczeń poprzez tworzenie przykładowo ilorazu z ceny pakietów i ilości pracowników. A wynikająca z art. 217 Konstytucji zasada określania wszystkich elementów konstrukcyjnych podatku w ustawie zakazuje wręcz takiego działania.

Nie jest zatem rzeczą ani sądów, ani organów podatkowych zastępowanie ustawodawcy w tworzeniu przepisów prawa. Skoro ustawodawca nakazuje określenie wartości nieodpłatnego świadczenia dla celu ustalenia przychodu według ceny jego zakupu (czyli zgodnie z tą ceną), to niedopuszczalne jest ustalanie tej wartości w inny sposób. Jeżeli ceny takiej nie da się ustalić, to brak jest podstawy do uwzględnienia w podstawie opodatkowania przychodu ustalonego według reguł ustalonych jedynie poprzez kierowanie się cenami zakupu.

Zauważyć należy, że ustalenie wartości świadczenia może napotykać trudności (prowadzące do dowolności i braku przewidywalności co do wysokości obciążenia podatkowego) nawet przy "kierowaniu się cenami zakupu" choćby w takim stanie faktycznym, który był przedmiotem oceny w niniejszej sprawie, gdzie pakiety wykupione przez pracodawcę obejmowały także zakres świadczeń, z których przychód jest zwolniony od opodatkowania (dotyczących bezpieczeństwa i higieny pracy).

Sędziowie zauważyli też, że  skoro w art. 11 ust. 2a pkt 1 ustawy o PIT ustawodawca nie definiuje pojęcia ceny, to powinno się to pojęcie interpretować poprzez odwołanie się do definicji ceny, zawartej w art. 3 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 5 lipca 2001 r. o cenach (Dz.U. Nr 97,poz. 1050).

Zgodnie z tym przepisem cena to wartość wyrażona w jednostkach pieniężnych, którą kupujący jest obowiązany zapłacić przedsiębiorcy za towar lub usługę; w cenie uwzględnia się podatek od towarów i usług oraz podatek akcyzowy, jeżeli na podstawie odrębnych przepisów sprzedaż towaru (usługi) podlega obciążeniu podatkiem od towarów i usług oraz podatkiem akcyzowym. Cena jednostkowa ustalana jest za jednostkę określonego towaru (usługi), którego ilość lub liczba jest wyrażona w jednostkach miar, w rozumieniu przepisów o miarach (art. 3 ust. 1 pkt 2 ustawy o cenach).

Skoro pracodawca płaci wynagrodzenie za świadczone usługi medyczne w sposób ryczałtowy, łącznie, to ceny tej nie można wprost, bez dokonywania dodatkowych obliczeń, dla których brak podstaw w ustawie podatkowej, odnieść do konkretnego pracownika, a zatem ustalić ceny jednostkowej za pakiet wykupiony dla jednego pracownika zgodnie z zasadą określoną w ustawie podatkowej .

Z uzasadnienia zdania odrębnego sędziów Stefana Babiarza i Stanisława Boguckiego:

1. Uchwała z 24 października 2011 r. rozszerzyła w sposób nadmierny, wykraczający poza obowiązek sprawowania wymiaru sprawiedliwości rozumienie pojęcia "otrzymanie nieodpłatnych świadczeń", o którym mowa w art. 11 ust. 1 i art. 12 ust. 1 ustawy o PIT.

Obowiązek podatkowy i jego moment kształtowany powinien być przez ustawodawcę a nie organy podatkowe i sądy. „Milczenie ustawodawcy, co do objęcia obowiązkiem podatkowym (a także jego momentu – podkreślenie Autorów zdania odrębnego) danego stanu faktycznego, nawet gdyby wynikało z błędu legislacyjnego, powoduje konieczność uznania danego obszaru za wolny od opodatkowania" (P. Kryczka, O. Łunarski, glosa do wyroku NSA z dnia 17 października 1995 r., SA/Rz 210/94, POP 1996, nr 6, s. 573).

2. Pełny Skład Izby przyjął sprzecznie z konstrukcją art. 393 § 1 k.c., że przyjęcie korzyści z umowy o świadczenie na rzecz osób trzecich nie może wystąpić wbrew woli korzystającego. W uzasadnieniu uchwały Pełnego Składu Izby przyjęto, że to pracownik powinien odmówić przyjęcia świadczenia w postaci pakietu, choćby poprzez zakwestionowanie pobrania mu zaliczki na podatek dochodowy uwzględniającej przychód z pakietu medycznego. Jednakże Pełny Skład Izby nie podał podstawy prawnej do takich działań pracowników.

Nie sposób też przeciwstawić usług medycznych zwolnionych z opodatkowania pozostałym usługom, które przez to powinny być opodatkowane, gdyż nikt nie twierdził, że usługi medyczne nie mają wartości finansowej, ani że nie podlegają opodatkowaniu w ogóle.

3. Moment powstania przychodu - Pełny Skład Izby nie wyjaśnił dlaczego: postawienie usług medycznych do dyspozycji pracownika jest ich otrzymaniem. Niewłaściwe było nawiązanie w zakresie ustalenia momentu powstania obowiązku podatkowego do przepisów o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych. To w ustawie podatkowej trzeba szukać (i znaleźć) przepisów dot. zasad opodatkowania.

4. Pełny Skład Izby nie dokonał wykładni pojęcia "otrzymania" nieodpłatnego świadczenia, o którym mowa w art. 11 ust. 1 w związku z art. 12 ust. 1 ustawy o PIT.

Z art. 11 ust. 1 tej ustawy wynika, że "przychodami (...) są otrzymane lub postawione do dyspozycji podatnika w roku kalendarzowym pieniądze i wartości pieniężne oraz wartość otrzymanych świadczeń w naturze i innych nieodpłatnych świadczeń".

Wyraźnie więc w powołanym przepisie ustawodawca wyróżnia dwa sposoby powstania przychodu: a) otrzymanie i b) postawienie go do dyspozycji podatnika.

Skoro ustawodawca rozróżnia zwroty "otrzymywać" i "postawić do dyspozycji", to także powinien je rozróżniać sąd. Nadanie więc słowu "otrzymać świadczenie" znaczenia obejmującego także "możliwość skorzystania z tych świadczeń" zaciera różnicę z pojęciem "postawienie do dyspozycji", a nawet prowadzi do ich utożsamienia.

5. Ustawodawca konsekwentnie nie zaliczył świadczenia z tytułu nabycia przez pracodawcę pakietu usług medycznych, o których tu mowa, do przychodów i równocześnie konsekwentnie nie wskazał w ustawie o podatku dochodowym od osób fizycznych sposobu obliczenia jego wartości. W tym zakresie w pełni podzielamy argumenty zwarte w zdaniu odrębnym sędziów A. Bącala, A. Mudreckiego, K. Stanika, M. Wolf-Kalamali i A. Wrzesińskiej-Nowackiej.

W tym stanie sprawy uważamy, że sama tylko możliwość skorzystania przez pracownika z pakietu usług medycznych, których wartość nie jest wolna od podatku dochodowego od osób fizycznych, nie jest przychodem z tytułu otrzymania nieodpłatnego świadczenia i nie podlega opodatkowaniu tym podatkiem, aczkolwiek ma ona wartość majątkową.

Czy ryczałtowo opłacane pakiety medyczne powodują powstanie przychodu w PIT?

Poza tym sędziowie składający zdania odrębne zauważyli, że uzasadnienie uchwały nie jest wiążące dla innych składów orzekających sądów administracyjnych. Wiążąca jest tylko teza uchwały. Zatem zawarte w uzasadnieniu uchwały z 24 października 2011 r. rozważania NSA dotyczące np. sposobu obliczania świadczenia z pakietów medycznych nie muszą być respektowane w innych tego typu sprawach przed WSA, czy NSA.

Co powinni zrobić podatnicy w zakresie rozliczania pakietów (abonamentów) medycznych

Oczywiście obecna sytuacja w zakresie podatkowej kwalifikacji pakietów medycznych jest dla podatników niełatwa. Oczywiście mogą postąpić bezpiecznie i pobierać zwykłe zaliczki i składki od arytmetycznie obliczonych przychodów pracowników z tytułu tych pakietów. Co więcej w takim przypadku podatnicy ci powinni skorygować wcześniejsze rozliczenia z tego tytułu.

Mogą jednak postąpić bardziej odważnie (by nie rzec) ryzykownie i uznać, że niemożliwe jest obliczenie przychodu z tego tytułu konkretnemu pracownikowi w przypadkach, gdy kupili większą liczbę pakietów za ryczałtową stawkę, zwłaszcza przy normalnej zmianie ilości pracowników w ciągu roku, a dodatkowo jeszcze (co jest częste) gdy pakiet medyczny uprawnia również do świadczeń medycznych z zakresu BHP (które to świadczenia są zwolnione z PIT na mocy art. 21 ust. 1 pkt. 11) i szerzej: z zakresu medycyny pracy.

Ryzyko (można je arytmetycznie wyliczyć jako 22/30, czyli 11/15) polega jednak na tym, że gdy sprawa dojdzie do NSA podatnicy nie muszą spotkać się tam sędzią, który głosował przeciw uchwale z 24 października.

Treść uchwały (z pełnym uzasadnieniem i zdaniami odrębnymi) Izby Finansowej NSA z 24 października 2011 r. - sygn. II FPS 7/10