Podatnik ma prawo wiedzieć o wszczęciu postępowania

17 lipca 2012 r. Trybunał Konstytucyjny rozpoznając pytanie prawne Naczelnego  Sądu Administracyjnego, wydał wyrok (sprawa o sygn. P 30/11) dotyczący zgodności z konstytucją zasad zawieszenia terminu przedawnienia zobowiązania podatkowego w związku ze wszczęciem postępowania w sprawie o przestępstwo skarbowe.

Bez informacji o wszczęciu postępowania nie ma zawieszenia biegu terminu przedawnienia

Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art. 70 § 6 pkt 1 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa w brzmieniu nadanym przez art. 1 pkt 58 ustawy z 12 września 2002 r. o zmianie ustawy - Ordynacja podatkowa oraz o zmianie niektórych innych ustaw w zakresie, w jakim wywołuje skutek w postaci zawieszenia biegu terminu przedawnienia zobowiązania podatkowego w związku z wszczęciem postępowania karnego lub postępowania w sprawie o przestępstwo skarbowe lub wykroczenie skarbowe, o którym to postępowaniu podatnik nie został poinformowany najpóźniej z upływem terminu wskazanego w art. 70 § 1 ustawy - Ordynacja podatkowa, jest niezgodny z zasadą ochrony zaufania obywatela do państwa i stanowionego przez nie prawa wynikającą z art. 2 konstytucji.

Jak wiadomo, co do zasady termin przedawnienia zobowiązań podatkowych wynosi 5 lat, licząc od końca roku kalendarzowego, w którym upłynął termin płatności podatku.

Przepisy ordynacji podatkowej przewidują szereg przyczyn zawieszenia biegu tego terminu. Jedną z tych przyczyn jest wszczęcie postępowania w sprawie o przestępstwo lub wykroczenie skarbowe. Skutek ten następuje z mocy prawa z chwilą wydania postanowienia o wszczęciu śledztwa lub dochodzenia w sprawie (in rem), o którym podatnik nie jest informowany. Tak stanowi przepis art. 70 § 6 pkt 1 ordynacji podatkowej.

Kiedy prezenty firmy dla pracowników są zwolnione z PIT

PIT-2 i inne oświadczenia, które zmniejszają zaliczki na PIT

Podatnik zatem nie wie o zaistnieniu przesłanki zawieszenia biegu przedawnienia i może przypuszczać, że jego zobowiązanie podatkowe wygasło. 

O tym, że toczy się przeciwko niemu postępowanie karne skarbowe, podatnik dowiaduje się dopiero z chwilą wydania postanowienia o przedstawieniu mu zarzutów (w fazie postępowania in personam), co może być bardzo rozciągnięte w czasie.

Może też w ogóle się o tym nie dowiedzieć, jeśli postępowanie zakończy się na etapie "w sprawie", co następuje, gdy nie ma uzasadnionego podejrzenia, że przestępstwo popełniła konkretna osoba. 

Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, wynikającą z art. 2 konstytucji zasada ochrony zaufania obywatela do państwa i prawa wymaga, by podatnik nie tkwił w stanie niepewności przez bliżej nieokreślony czas.

Dlatego też przepis art. 70 § 6 pkt 1 ordynacji podatkowej, w zakresie, w jakim wywołuje skutek w postaci zawieszenia biegu terminu przedawnienia zobowiązania podatkowego w związku z wszczęciem postępowania karnego lub postępowania w sprawie o przestępstwo lub wykroczenie skarbowe, o którym to postępowaniu podatnik nie został poinformowany najpóźniej z upływem 5-letniego terminu przedawnienia, o którym mowa w art. 70 § 1 ordynacji podatkowej, narusza zasadę ochrony zaufania do państwa i stanowionego przez nie prawa, gdyż o zmianie swojej sytuacji faktycznej i prawnej podatnik dowiaduje się po tym, jak ta zmiana już nastąpiła.

Naruszenie zasady ochrony zaufania do państwa i prawa polega na tym, że ze zdarzeniem, o którym podatnik nie jest informowany, ustawodawca wiąże niekorzystne dla niego skutki prawne w postaci zawieszenia biegu terminu przedawnienia.

Zdaniem Trybunału nie oznacza to jednak, że postępowanie w sprawie karnej skarbowej powinno być jawne dla podatnika, w szczególności, że powinien być on zawiadamiany o wszczęciu postępowania „w sprawie”. 

Formalnie przedmiotem kontroli Trybunału mógł być wyłącznie przepis, który pytający sąd zastosuje w sprawie, w związku z którą sformułował pytanie prawne. Dlatego też omawiany wyrok dotyczy art. 70 § 6 pkt  1 ordynacji podatkowej w brzmieniu obowiązującym od 1 stycznia 2003 r. do 31 sierpnia 2005 r., nadanym ustawą z 12 września 2002 r. 

Trybunał Konstytucyjny zwrócił jednak wyraźnie uwagę, że zakwestionowany przepis w obecnie obowiązującym brzmieniu również zawiera normę uznaną za niekonstytucyjną, co skutkuje koniecznością nowelizacji art. 70 § 6 pkt 1 ordynacji podatkowej.

Wyrok jest ostateczny, a jego sentencja podlega ogłoszeniu w Dzienniku Ustaw.

---

Znaczenie wyroku Trybunału

Wyrok ten jest tzw. wyrokiem zakresowym (interpretacyjnym). Wyrok taki nie usuwa całego przepisu (tu: art. 70 § 6 pkt 1 ordynacji podatkowej) ale eliminuje jego niekonstytucyjną interpretację (tu: nie może zaistnieć skutek zawieszenia biegu terminu przedawnienia bez informacji o wszczętym postępowaniu).

1. Skutek w postaci zawieszenia biegu terminu przedawnienia zobowiązania podatkowego zaistnieje w przypadku tylko tych podatników, którzy zostali powiadomieni o wszczęciu wobec nich postępowania karnego lub postępowania w sprawie o przestępstwo lub wykroczenie skarbowe.

2. W przypadku spraw jeszcze nie zakończonych decyzją, organy podatkowe powinny umorzyć postępowanie jeżeli by się okazało, że toczy się ono mimo braku zawiadomienia podatnika, a ten brak nie spowodował zawieszenia biegu terminu przedawnienia i zobowiązanie się przedawniło.

3. Sprawy zakończone decyzją można będzie próbować wznawiać (art. 240 i n. ordynacji podatkowej). Na podstawie art. 240 § 1 pkt 8 ordynacji podatkowej w sprawie zakończonej decyzją ostateczną wznawia się postępowanie, jeżeli została wydana na podstawie przepisu, o którego niezgodności z Konstytucją Rzeczypospolitej Polskiej, ustawą lub ratyfikowaną umową międzynarodową orzekł Trybunał Konstytucyjny.

Warto wiedzieć, że zgodnie z art. 241. § 1 ordynacji podatkowej wznowienie postępowania z przyczyny wymienionej w art. 240 § 1 (wyrok TK albo ETS) następuje tylko na żądanie strony wniesione w terminie miesiąca odpowiednio od dnia wejścia w życie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego lub publikacji sentencji orzeczenia Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej.

Zgodnie z art. 190 § 3 Konstytucji RP, wyroki Trybunału co do zasady wchodzą w życie z dniem ich publikacji w Dzienniku Ustaw. Wyrok P 30/11 został opublikowany w Dzienniku Ustaw nr 848 z 24 lipca 2012 r., więc wnioski w przedmiocie wznowienia postępowania mogły być składane do dnia 24 sierpnia 2012 r.

4. Będzie też można próbować doprowadzić do stwierdzenia nieważności takiej decyzji (art. 247 i n. ordynacji podatkowej), jako podjętej z rażącym naruszeniem prawa organy podatkowe mogą też same uchylić lub zmienić wadliwe decyzje ostateczne (art. 253 i n. ordynacji podatkowej).