Czynny żal – co warto wiedzieć?

• Co to jest czynny żal?
• Kiedy czynny żal jest skuteczny?
• Kiedy czynny żal jest bezskuteczny?
• Jak złożyć czynny żal?
• Jak napisać czynny żal?
• Kiedy czynny żal do JPK?

Co to jest czynny żal?

Rozliczenia podatkowe są skomplikowanym procesem. Wymagają wiedzy, sumienności oraz terminowości. Zdarza się, że podatnicy nieświadomi ciążących na nich obowiązków, zapominający albo z przyczyn organizacyjnych niemogący dopełnić obowiązków popełnią wykroczenie albo nawet przestępstwo zagrożone odpowiedzialnością osobistą wynikającą z Kodeksu karnego skarbowego.

W takim przypadku mają do dyspozycji specjalne narzędzie, jakim jest czynny żal, który pozwala na uniknięcie kary za niedopełnienie obowiązków wobec fiskusa związanych z terminowym rozliczeniem i zapłatą podatku. Najbardziej popularną formą zawiadomienia jest składanie go na piśmie, jednak od pewnego czasu można do tego wykorzystać także środki komunikacji elektronicznej – skrzynkę e-PUAP.

Zgodnie z art. 16 § 1 Kodeksu karnego skarbowego „nie podlega karze za przestępstwo skarbowe lub wykroczenie skarbowe sprawca, który po popełnieniu czynu zabronionego zawiadomił o tym organ powołany do ścigania, ujawniając istotne okoliczności tego czynu, w szczególności osoby współdziałające w jego popełnieniu”. Ponadto sprawca musi dopełnić obowiązków, których zaniedbania się dopuścił, popełniając przestępstwo lub wykroczenie. Innymi słowy, w przypadku popełnienia czynu zabronionego określonego w KKS należy czym prędzej złożyć samodonos do urzędu skarbowego oraz wypełnić ciążące na podatniku obowiązki. Czynny żal ogranicza jedynie skutki odpowiedzialności karno-skarbowej. Zobowiązanie podatkowe wraz z odsetkami i tak powinno być rozliczone.

Kiedy czynny żal jest skuteczny?

Powyżej wskazane są warunki skorzystania z czynnego żalu. W pierwszej kolejności sprawca musi ujawnić popełnienie czynu zabronionego. Innymi słowy, sam musi się przyznać do popełnienia błędu. Po drugie musi opisać istotne okoliczności. Aby czynny żal był skuteczny, okoliczności powinny być możliwie najpełniej opisane, zgodnie ze stanem faktycznym. Po trzecie podatnik musi ujawnić osoby współdziałające.

Kiedy czynny żal jest bezskuteczny?

Zgodnie z art. 16 § 5 pkt 1 KKS instytucja czynnego żalu staje się bezskuteczna w przypadku, gdy organ ścigania miał już wyraźnie udokumentowaną informację o popełnieniu przestępstwa lub wykroczenia skarbowego. Przepis nie precyzuje jednak, o jaki rodzaj dokumentu chodzi. Wydaje się, że może to być dokument zarówno procesowy, jak i z czynności operacyjno-rozpoznawczych, jeżeli dokumentuje on w sposób dostatecznie wyraźny, aby można określić znamiona czynu.

Ponadto czynny żal zgodnie z pkt 2 ww. przepisu jest bezskuteczny po rozpoczęciu przez organ ścigania czynności służbowej, tj. jeżeli organ dokonał już czynności sprawdzającej, przeszukania, kontroli zmierzających do ujawnienia przestępstwa, chyba że zgromadzone informacje nie pozwalałyby dokonać jednoznacznych ustaleń. Przepis pkt 2 dotyczy czynności służbowej zmierzającej do ujawnienia przestępstwa lub wykroczenia, a nie jakiejkolwiek czynności służbowej.

Ustawodawca przewidział także katalog podmiotów, które nie mogą korzystać z tej instytucji. Zgodnie z § 6 instytucji czynnego żalu nie stosuje się w przypadku sprawcy, który:

„1) kierował wykonaniem ujawnionego czynu zabronionego;

2) wykorzystując uzależnienie innej osoby od siebie, polecił jej wykonanie ujawnionego czynu zabronionego;

3) zorganizował grupę albo związek mający na celu popełnienie przestępstwa skarbowego albo taką grupą lub związkiem kierował, chyba że zawiadomienia, o którym mowa w § 1, dokonał ze wszystkimi członkami grupy lub związku;

4) nakłaniał inną osobę do popełnienia przestępstwa skarbowego lub wykroczenia skarbowego w celu skierowania przeciwko niej postępowania o ten czyn zabroniony”.

Powyższych sprawców charakteryzuje szczególny motyw działania prowadzący do wykroczenia lub przestępstwa skarbowego. Ustawodawca zdecydował, że takich motywacji nie można „usprawiedliwić” czynnym żalem.

Jak złożyć czynny żal?

Czynny żal można złożyć na piśmie, ustnie do protokołu albo na piśmie utrwalonym w postaci elektronicznej opatrzonej podpisem elektronicznym kwalifikowanym, podpisem zaufanym lub podpisem osobistym. Sam proces składania jest bardzo prosty i odbywa się za pomocą e-PUAP albo portalu podatkowego. Powyższe rozwiązanie należy ocenić bardzo pozytywnie, ponieważ znacznie ułatwia ono komunikację z urzędem oraz zwiększa poczucie bezpieczeństwa, szczególnie dla osób rozliczających podatki. Należy zaznaczyć, że w związku z koronawirusem nie zostały wprowadzone żadne inne rozwiązania umożliwiające np. późniejsze składanie czynnego żalu albo brak obowiązku składania czynnego żalu w okresie pandemii.

Jak napisać czynny żal?

Poza istotnymi problemami związanymi z instytucją czynnego żalu wynikającymi z art. 16 § 5 KKS, częstym problemem podatników jest także wdrożenie odpowiednich procedur KKS, gdzie zdefiniowany zostanie katalog czynności podlegających kodeksowi karnemu-skarbowemu, czyli okoliczności, w których powinno się składać czynny żal. Co do zasady są to takie sytuacje jak w szczególności niezłożenie w terminie zeznania rocznego albo deklaracji okresowej, niezapłacenie lub zapłacenie niepełnej kwoty zobowiązania podatkowego, nierzetelne prowadzenie ewidencji, ksiąg rachunkowych, wystawianie faktur z błędami czy stosowanie bezprawne zwolnień lub obniżonych stawek.

Kiedy czynny żal do JPK?

Wprowadzone z dniem 1 października 2020 r. raportowanie JPK zakłada przesyłanie razem z deklaracją podatkową także szczegółowych ewidencji do organu podatkowego. Kodeks karny skarbowy przewiduje odpowiedzialność za brak przesyłania ksiąg właściwemu organowi podatkowemu albo przesyłanie nierzetelnych ksiąg.

Oznacza to, że w przypadku korygowania części pliku JPK należy zastanowić się nad istotą błędu. Większość korekt deklaracji związana jest także z korektą ewidencji podatkowych, co wskazywać może na prowadzenie ewidencji w sposób nierzetelny. Oznacza to więc, że w przypadku korekt przesyłanych plików JPK podatnik powinien wraz z dokonaną korektą złożyć do urzędu czynny żal.

Autor: radca prawny Robert Nogacki
Kancelaria Prawna Skarbiec