Kategorie

Wydanie bonów towarowych nie podlega VAT

Beata Rogalska
inforCMS
Wątpliwości podatników budzi kwestia opodatkowania podatkiem VAT wydania bonów towarowych (np. pracownikom, klientom, czy kontrahentom). Jednak zdaniem organów podatkowych czynność ta nie wywołuje skutków w VAT. Takiego wydania nie należy dokumentować fakturą VAT, lecz notą obciążeniową. Bony trzeba traktować, jak formę odpłatności za towar lub usługę.

  PROBLEM

 

Jesteśmy przedsiębiorstwem prowadzącym sprzedaż hurtową towarów przemysłowych. Kupujemy od Sodexo bony (otrzymujemy notę księgową) i jako hurtownia przekazujemy je dalej sklepom, które następnie sprzedają nasz towar. Część bonów zostaje przekazana pracownikom za osiągnięcie określonego poziomu sprzedaży, a część jest rozdawana klientom kupującym nasze towary. Czytaliśmy kilka interpretacji dotyczących tego typu bonów premiowych i doszliśmy do wniosku, że bony te nie są ani towarem, ani usługą, tylko typem znaku legitymacyjnego, więc nie powinny podlegać opodatkowaniu. Czy w związku z tym należy przyjąć, że nie powinniśmy odprowadzać należnego VAT w momencie wydania kuponów?

 

RADA

 

Tak, w momencie wydania bonów nie powinni Państwo odprowadzać należnego VAT. Samo wydanie bonów:

• przez emitenta hurtowni,

• przez hurtownię sklepom lub zatrudnionym pracownikom,

• przez sklepy klientom

nie stanowi odpłatnej dostawy towarów ani odpłatnego świadczenia usług. Szczegóły w uzasadnieniu.

 

UZASADNIENIE

 

Przedstawiony przez Państwa pogląd co do charakteru prawnego bonów potwierdza m.in. Internetowy słownik języka polskiego (http://sjp.pwn.pl), który definiuje bon jako „dowód uprawniający do otrzymania w oznaczonym terminie pewnych towarów, sumy pieniędzy lub usług”, a więc de facto jako znak legitymacyjny. Według prawa cywilnego znak legitymacyjny to dokument stanowiący dowód przysługiwania określonej osobie określonego uprawnienia, przede wszystkim do odbioru świadczenia spełnianego przez przedsiębiorcę. W przypadku bonów Sodexo nie jest to jedynie uprawnienie do ściśle określonego, tylko jednego rodzaju świadczenia, lecz uprawnienie do zakupu różnych towarów.

Bony towarowe stanowią rodzaj środka płatniczego, co znajduje potwierdzenie m.in. w definicjach słownikowych. Według Współczesnego słownika języka polskiego wydawnictwa Langenscheidt (Warszawa 2007) przez to pojęcie należy rozumieć: (...) dokument mający określoną wartość pieniężną, uprawniający do nabycia wskazanego towaru lub korzystania z usługi. Skoro więc bon jest jedynie formą zapłaty, nie może zostać uznany za towar w rozumieniu art. 2 pkt 6 ustawy o VAT.

 Reprezentacja i reklama a podatki

Jak rozliczyć zakup licencji

Wydanie bonów przez emitenta

W praktyce pojawił się pogląd, że emisja bonu przez emitenta, w zamian za określoną kwotę, jest świadczeniem usług opodatkowanym VAT. To stanowisko zostało jednak uznane za nieprawidłowe przez Europejski Trybunał Sprawiedliwości w wyroku w sprawie C-288/94 Argos Distributors Ltd. Z art. 24 dyrektywy 2006/112/WE Rady z 28 listopada 2006 r. w sprawie wspólnego systemu podatku od wartości dodanej i stanowiącego jego odpowiednik art. 8 ust. 1 ustawy o VAT wynika bowiem, że przez pojęcie świadczenia usług rozumie się każde świadczenie na rzecz osoby fizycznej, osoby prawnej lub jednostki organizacyjnej niemającej osobowości prawnej, które nie stanowi dostawy towarów. Bon jest jedynie potwierdzeniem uprawnienia do skorzystania z pewnego świadczenia w przyszłości. W konsekwencji samo przekazanie bonu będącego jedynie dokumentem umożliwiającym realizację uprawnienia w przyszłości nie może być traktowane jako świadczenie.

Podobnie wypowiedział się Dyrektor Izby Skarbowej w Warszawie, stwierdzając:

Bony lub karty same w sobie nie zaspokajają żadnych potrzeb - nie stanowią więc autonomicznego świadczenia, a świadczenie jest elementem konstytutywnym usługi. Fakt pobierania za wydanie kuponu wynagrodzenia nie ma znaczenia, bowiem wynagrodzenie to jest należne podmiotowi, który faktycznie świadczy usługę (interpretacja indywidualna z 28 września 2012 r., nr IPPP1/443-660/12-2/MP).

Wydanie hurtowni bonu przez emitenta w zamian za kwotę pieniężną nie jest zatem transakcją podlegającą opodatkowaniu podatkiem od towarów i usług.

 

Obowiązek podatkowy w podatku od towarów i usług powstanie dopiero w związku z realizacją bonu. Dokumentowanie fakturą wydania bonu, a więc czynności niepodlegającej opodatkowaniu, jest zatem bezprzedmiotowe. Z treści art. 106 ustawy o VAT wynika bowiem, że fakturą dokumentuje się tylko czynności podlegające opodatkowaniu VAT (art. 106 ust. 1). W tej sytuacji przekazanie bonu należy udokumentować notą obciążeniową (księgową).

UWAGA!

Wydanie bonu przez emitenta nie wywołuje skutków w VAT, dlatego czynności tej nie należy dokumentować fakturą VAT, lecz notą obciążeniową.

Przekazanie bonów przez hurtownię sklepom i pracownikom

Czynności opodatkowanej nie stanowi również przekazanie bonów przez hurtownię sklepom, gdyż nie jest związane z konkretną transakcją. Innymi słowy, przekazanie przez hurtownię tych bonów innym punktom handlowym również nie wiąże się z konkretną dostawą lub świadczeniem usług, dlatego w ogóle nie podlega opodatkowaniu na gruncie ustawy o podatku od towarów i usług. W analogiczny sposób należy potraktować przekazanie bonów pracownikom za szczególne osiągnięcia w pracy. Bony zastępują w tym przypadku środki pieniężne przyznawane w ramach nagrody za uzyskanie wymaganego przez pracodawcę wskaźnika sprzedaży.

W podobny sposób wypowiedział się Dyrektor Izby Skarbowej w Poznaniu, stwierdzając, że dla uznania, iż dostawa towaru lub świadczenie usługi podlega opodatkowaniu podatkiem od towarów i usług, bezwzględnym warunkiem jest „odpłatność” za daną czynność. Odpłatność ma miejsce wtedy, gdy istnieje bezpośredni związek między dostawą towarów lub świadczeniem usług a otrzymanym wynagrodzeniem będącym świadczeniem wzajemnym. Dostawę towarów lub świadczenie usług musi łączyć z odbiorcą stosunek prawny, z którego wynika obowiązek dostawy towarów lub świadczenia usług oraz wysokość wynagrodzenia (świadczenia wzajemnego) za dokonanie tych czynności (interpretacja indywidualna z 17 lutego 2012 r., nr ILPP2/443-1559/11-4/AD).

Reasumując, bon spełnia przesłanki umożliwiające uznanie go za formę odpłatności (ekwiwalentu) za towar lub usługę, gdyż zapewnia możliwość uregulowania ceny wyrażonej w pieniądzu za dostawę towarów lub świadczenie usług. Tym samym należy uznać, że bon jest przekazywany sprzedawcy lub usługodawcy zamiast pieniędzy, za które nabywa się określone świadczenie. W rezultacie pełni tę samą funkcję co środki pieniężne, gdyż stanowi zapłatę za otrzymany towar lub wykonaną usługę.

Zdaniem ETS, gdy w zamian za otrzymany bon przekazywany jest towar, podstawa opodatkowania powinna być wówczas równa rzeczywistemu ekwiwalentowi pieniężnemu otrzymywanemu przez sprzedawcę (wyrok ETS w sprawie C-288/94 Argos Distributors Ltd.).

Przykład

Przedsiębiorstwo w ramach prowadzonej działalności gospodarczej dokonuje sprzedaży detalicznej artykułów spożywczych i przemysłowych w sieci hipermarketów i supermarketów na terenie całego kraju. W celu zachęty klientów do dokonywania zakupów w sklepach przedsiębiorstwa są emitowane bony z jego logo, w tym bony towarowe lub bony o nazwie „czek prezentowy” o określonej wartości nominalnej. Część bonów towarowych i czeków prezentowych przedsiębiorstwo przekazuje klientom nieodpłatnie w ramach organizowanych akcji promocyjnych. Pozostała część bonów i czeków jest sprzedawana firmom, które następnie wydają je swoim pracownikom w ramach nagród czy upominków świątecznych.
Wydanie bonów nie podlega VAT. Osoba posiadająca bon ma możliwość jego zrealizowania jako formy zapłaty za towary kupione w sieci sklepów spółki. Przekazanie bonu przez klienta jest traktowane jako dokonanie przez niego płatności równej wartości nominalnej określonej na bonie. Opodatkowaniu podlega przekazanie towarów w zamian za bon.

 

Jakie zmiany przewiduje KE w opodatkowaniu bonów

Na zakończenie warto dodać, że problematyka opodatkowania bonów podatkiem od wartości dodanej jest w krajach Unii Europejskiej traktowana niejednolicie. W związku z tym 10 maja 2012 r. Komisja Europejska przedstawiła propozycję zmian w dyrektywie 2006/112/WE, które mają ujednolicić praktyki stosowane przez poszczególne państwa członkowskie w zakresie opodatkowania tzw. voucherów.

Komisja zamierza w odrębny sposób potraktować bony pojedynczego przeznaczenia (single-purpose voucher, tzw. bony typu SPV), które uprawniają do uzyskania konkretnego świadczenia (ściśle określonego towaru lub usługi), oraz bony różnego przeznaczenia (multi-purpose voucher, tzw. bony typu MPV), które pozwalają na uzyskanie jednego lub kilku świadczeń spośród większej liczby potencjalnych, możliwych do zrealizowania świadczeń. Takie rozróżnienie będzie miało wpływ na moment powstania obowiązku podatkowego w VAT.

Zgodnie z założeniami przyjętymi przez Komisję Europejską obowiązek podatkowy dla single-purpose voucher będzie powstawać w momencie otrzymania zapłaty za voucher, natomiast w przypadku multi-purpose vouchers obowiązek podatkowy w VAT powstanie dopiero w momencie ich realizacji (nabycia towaru lub usługi). Wprowadzenie tych zmian przewiduje się na 2015 r.

PODSTAWA PRAWNA:

• art. 5, 7 i 8 ustawy z 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług - j.t. Dz.U. z 2011 r. Nr 177, poz. 1054; ost.zm. Dz.U. z 2013 r. poz. 35

Beata Rogalska

prawnik, ekspert w zakresie VAT, doktorantka na Wydziale Prawa i Administracji UW

 

 

Dowiedz się więcej z naszej publikacji
Przeciwdziałanie praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu. Obowiązki biur rachunkowych z aktywnymi drukami online
Przeciwdziałanie praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu. Obowiązki biur rachunkowych z aktywnymi drukami online
Tylko teraz
Źródło: Biuletyn VAT
Czy ten artykuł był przydatny?
tak
nie
Dziękujemy za powiadomienie
Jeśli nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania w tym artykule, powiedz jak możemy to poprawić.
UWAGA: Ten formularz nie służy wysyłaniu zgłoszeń . Wykorzystamy go aby poprawić artykuł.
Jeśli masz dodatkowe pytania prosimy o kontakt

Komentarze(0)

Uwaga, Twój komentarz może pojawić się z opóźnieniem do 10 minut. Zanim dodasz komentarz -zapoznaj się z zasadami komentowania artykułów.
    QR Code
    Księgowość
    1 sty 2000
    18 wrz 2021
    Zakres dat:
    Zapisz się na newsletter
    Zobacz przykładowy newsletter
    Zapisz się
    Wpisz poprawny e-mail

    Ulga na społeczną odpowiedzialność biznesu (CSR) od 2022 r.

    Ulga na społeczną odpowiedzialność biznesu (CSR). W ramach Polskiego Ładu ustawodawca planuje wprowadzenie ulgi dla podatników wspierających działalność sportową, kulturalną oraz szkolnictwo wyższe i naukę. Ulga na CSR ma wejść w życie od 2022 roku.

    Zwalczanie pożyczek lichwiarskich - projekt ustawy

    Zwalczanie pożyczek lichwiarskich. Jest zgoda na prace nad tzw. ustawą antylichwiarską, której projekt uzyskał wpis do planu prac rządu. To daje resortowi "zielone światło" do kolejnych kroków legislacyjnych i działań, aby projekt ten mógł być jak najszybciej przyjęty - powiedział PAP wiceminister sprawiedliwości Michał Woś.

    Czasowa rejestracja samochodu a zwrot akcyzy

    Zwrot akcyzy od samochodu. Fiskus nie może odmówić zwrotu akcyzy przedsiębiorcy tylko dlatego, że ten przed sprzedażą samochodu dokonał jego czasowej rejestracji w Polsce - tak uznał Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu.

    Informacje TPR - będą zmiany rozporządzeń

    Informacje TPR. Ministerstwo Finansów informuje, że na stronach Rządowego Centrum Legislacji zostały opublikowane projekty rozporządzeń zmieniających rozporządzenia TPR w zakresie podatku PIT i CIT.

    Wydatki na ubranie, a koszty uzyskania przychodów

    Wydatki na ubranie, a koszty uzyskania przychodu. Istnieje wiele profesji w których wymagane jest korzystanie z określonego rodzaju garderoby. Mogą to być ubrania wskazane jako konieczne dla bezpieczeństwa pracowników – np. specjalny stój na budowie - zgodnie z zasadami bezpieczeństwa i higieny pracy, lub też ze względu na inne regulacje prawne – jak na przykład obowiązkowa toga dla adwokata podczas rozprawy na sali sądowej. Poza ścisłymi regulacjami wynikającymi z przepisów istnieją również reguły wyznaczane przez tradycje czy zwyczaje – chociażby konieczność dostosowania stroju do oficjalnych wystąpień publicznych, czy na wysokiej rangi spotkaniach biznesowych. W wielu sytuacjach zakup stroju staje się więc obowiązkiem pracodawcy lub przedsiębiorcy. Powstaje więc pytanie - jakie wydatki związane z garderobą stanowić mogą koszty uzyskania przychodu? Na jakich zasadach oceniać konieczność, prawidłowość oraz wysokość zakupu?

    Granice opodatkowania budynku w podatku od nieruchomości

    Budynek jako przedmiot opodatkowania podatkiem do nieruchomości to „obiekt budowlany w rozumieniu przepisów prawa budowlanego, który jest trwale związany z gruntem, wydzielony z przestrzeni za pomocą przegród budowlanych oraz posiada fundamenty i dach”.

    Zmiany w opodatkowaniu gruntów kolejowych

    Opodatkowanie gruntów kolejowych. Podatkiem od nieruchomości zostaną objęte grunty, na których przedsiębiorstwa kolejowe prowadzą działalność komercyjną inną niż kolejową - tak wynika z projektu nowelizacji ustawy o podatkach i opłatach lokalnych.

    Kantor wymiany walut - wymogi formalne

    Prowadzenie kantoru wymiany walut to jedna z tych form działalności, które w ostatnich latach cieszą się ogromną popularnością. Łatwy dostęp do podróżowania i powszechność emigracji z kraju np. w celach zarobkowych, to główne powody, dla których taki biznes jest szczególnie opłacalny. Kantor to punkt usługowy oferujący sprzedaż i zakup obcej waluty po określonych kursach. Wydawałoby się, że to dość prosta sprawa, jednak samo założenie takiej firmy nie jest łatwe. Jeżeli chcemy prowadzić kantor, musimy uzyskać zezwolenie i spełnić kilka istotnych warunków.

    Wirtualna kasa fiskalna nie będzie musiała drukować paragonów

    Wirtualne kasy fiskalne. Kasa fiskalna w postaci oprogramowania (czyli tzw. wirtualna kasa fiskalna) nie będzie musiała drukować paragonów, jeśli została umieszczona w urządzeniach do automatycznej sprzedaży towarów i usług. Taka zmiana wynika z projektu rozporządzenia Ministra Finansów, Funduszy i Polityki Regionalnej opublikowanego w czwartek 16 września 2021 r. na stronach Rządowego Centrum Legislacji.

    Kwota wolna od podatku w 2022 roku

    Kwota wolna od podatku. W ramach Polskiego Ładu ustawodawca proponuje podwyższenie do 30 000 zł kwoty wolnej od podatku. Zmiana ma wejść w życie od 2022 roku.

    Składy podatkowe - zmiany w akcyzie

    Składy podatkowe. Jeśli dany podmiot przejmie od innego skład podatkowy, to dotychczasowy posiadacz składu nie będzie musiał zapłacić akcyzy od produktów znajdujących się w nim - przewiduje projekt nowelizacji ustawy o podatku akcyzowym, który trafi do dalszych prac w sejmowej komisji energii.

    Czy dobrowolne opłaty za toalety podlegają VAT?

    Dobrowolne opłaty za toalety a VAT. Czy otrzymane środki pieniężne (dobrowolne opłaty za skorzystanie z toalety) powinny być uznane za podlegające opodatkowaniu podatkiem VAT wynagrodzenie z tytułu świadczonych usług?

    TSUE kontra Belgia. Zwolnienia podatkowe niezgodne z prawem UE

    Zwolnienia podatkowe. Trybunał Sprawiedliwości UE orzekł, że zwolnienia podatkowe przyznawane przez Belgię przedsiębiorstwom międzynarodowym stanowią system pomocy państwowej niezgodnej z prawem Unii. Przyznał tym samym rację Komisji Europejskiej i uchylił wyrok Sądu UE z 2019 roku.

    Jaka stawka ryczałtu od przychodów z działalności produkcyjnej (wytwórczej)

    Stawka ryczałtu dla działalności produkcyjnej. Ryczałtem od przychodów ewidencjonowanych można opodatkować przychody osiągane przez osoby fizyczne prowadzące pozarolniczą działalność gospodarczą. Przychody z działalności produkcyjnej (wytwórczej) mogą być opodatkowane albo stawką 8,5% albo 5,5%. Od czego zależy zastosowanie jednej z tych stawek do działalności produkcyjnej?

    Grzywny za przestępstwa i wykroczenia skarbowe w 2022 roku

    Grzywny za przestępstwa i wykroczenia skarbowe w 2022 roku. W roku 2022 podatnikom grozić będą wyższe niż w 2021 r. kwoty grzywien, jakie można wymierzyć za popełnienie przestępstwa skarbowego lub wykroczenia skarbowego.

    Kiedy e-faktury będą obligatoryjne? Jak się przygotować?

    E-faktury. Z końcem sierpnia br. Rada Ministrów przyjęła projekt zmian do ustawy VAT wdrażającej Krajowy System e-Faktur (KSeF). Choć początkowo z powyższego rozwiązania będzie można korzystać dobrowolnie, już od 2023 roku stanie się ono obligatoryjne. Jakie są korzyści i wyzwania dla przedsiębiorców wynikające z jego wdrożenia?

    Prosta Spółka Akcyjna – jak założyć, jak działa

    Prosta Spółka Akcyjna (PSA) jest szczególnie atrakcyjna dla młodych innowatorów, którzy dysponują unikalnym know-how i chcą otworzyć biznes, ale nie mają na to własnego majątku. Możesz ją szybko zarejestrować, a jej obsługa jest bardzo prosta. O tym, jak krok po kroku założyć PSA i jakie płyną z tego korzyści dla przedsiębiorców, rozmawiali 15 września 2021 r. uczestniczy konferencji online, zorganizowanej przez Ministerstwo Rozwoju i Technologii we współpracy z Ministerstwem Sprawiedliwości.

    Drugi samochód w jednoosobowej działalności a koszty podatkowe

    Samochód w działalności gospodarczej. W związku z tym, że przepisy nie zabraniają posiadania więcej niż jednego samochodu w ramach prowadzenia jednoosobowej działalności gospodarczej, przedsiębiorcy decydują się na zakup kolejnego pojazdu do swojej działalności. Część z nich ma jednak pewne wątpliwości i dostrzega potencjalne ryzyko podatkowe związane z zakupem drugiego auta. Dlatego decyduje się wystąpić o potwierdzenie planowanego zakupu oraz jego skutków podatkowych w ramach interpretacji indywidualnej. Stanowisko fiskusa jest korzystne dla podatników, jednak zawiera pewne warunki.

    Polski Ład. Przedsiębiorcy będą rezygnować z podatku liniowego

    Polski Ład. Około 700 tys. przedsiębiorców rozliczających się podatkiem liniowym zostanie najmocniej dotkniętych planowanymi zmianami w ramach Polskiego Ładu. Zwiększenie im obciążeń, nawet jeśli wyniesie 4,9 proc. zamiast 9 proc., bez możliwości odliczenia kwoty wolnej od podatku, czyli planowanych 30 tys. zł, może spowodować, że część przedsiębiorców zrezygnuje z tej formy opodatkowania. – Tymczasem od 2004 roku, kiedy ją wprowadzono, przyniosła ona wiele korzyści zarówno dla firm, jak i budżetu państwa – mówi Rzecznik MŚP Adam Abramowicz, który zbiera podpisy pod petycją w sprawie zablokowania niekorzystnych zmian. Podpisało ją już ponad 52 tys. osób.

    Polski Ład a „szara strefa” w zatrudnieniu

    Polski Ład a „szara strefa” w zatrudnieniu. Według raportu Głównego Urzędu Statystycznego skala „szarej strefy” w zatrudnieniu w Polsce szacowana jest na 880 tysięcy osób (ok. 5,4% ogólnej liczby pracujących) [1]. Trzeba jednak zaznaczyć, że badania statystyczne nie odkrywają rzeczywistej skali zjawiska. Realnie praca nierejestrowana może obejmować nawet 16% osób w wieku produkcyjnym [2].

    Polski Ład. Kontrola podatkowa na wniosek

    Polski Ład. Podatnik, który dostanie od szefa Krajowej Administracji Skarbowej ostrzeżenie przed podejrzanym kontrahentem, będzie mógł wnioskować o przeprowadzenie kontroli podatkowej w zakresie będącym przedmiotem tego ostrzeżenia.

    Przekształcasz działalność gospodarczą w jednoosobową sp. z o.o.? Sprawdź co zmieni się w Twojej księgowości!

    Zmiana dotychczasowej formy prawnej firmy z jednoosobowej działalności gospodarczej na spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością oznacza rewolucję w obowiązkach księgowych. Jeśli przed przekształceniem prowadziłeś podatkową księgę przychodów i rozchodów, zakładając spółkę z o.o. musi przejść na księgi rachunkowe.

    PIT od działalności gospodarczej w 2022 roku - skala podatkowa, podatek liniowy, ryczałt

    PIT od działalności gospodarczej w 2022 roku. Kluczowym elementem nowego Polskiego Ładu są istotne zmiany w podatkach. Zmiany te obejmą system opodatkowania działalności gospodarczej w Polsce, wsparcie innowacyjnych rozwiązań, pobudzenie inwestycji o nowe rozwiązania dla inwestorów strategicznych.

    Ulga na powrót od 1 stycznia 2022 r.

    Ulga na powrót. Polski Ład przewiduje wprowadzenie ulgi w podatku dochodowym dla podatników osiedlających się w Polsce, tzw. ulga na powrót. Proponuje się, aby ulga na powrót weszła w życie z dniem 1 stycznia 2022 r. Kto będzie miał prawo do nowej ulgi i jaka będzie jej wysokość?

    Tarcza Finansowa PFR dla Dużych Firm - wnioski do 30 września

    Tarcza Finansowa PFR dla Dużych Firm. Polski Fundusz Rozwoju ponownie uruchomił Tarczę Finansową dla Dużych Firm. 14 września 2021 r. PFR poinformował o udostępnieniu możliwości składania wniosków o finansowanie preferencyjne w ramach tej Tarczy. Finansowanie służy pokryciu szkody powstałej na skutek zakłóceń w funkcjonowaniu gospodarki w związku z COVID-19. Program został uruchomiony w związku z przyjęciem przez Radę Ministrów zmian do programu rządowego Tarczy Finansowej Polskiego Funduszu Rozwoju dla Dużych Firm, po uzyskaniu uprzednio decyzji Komisji Europejskiej. Termin na zgłoszenie wniosków upływa 30 września 2021 r.