Kiedy można wznowić postępowanie podatkowe – niezawiniony brak udziału strony

Naruszenie tej zasady jest kwalifikowaną wadą procesową i skutkuje tym, że strona będzie miała możliwość wznowienia postępowania. Aby jednak z niej skorzystać, muszą być spełnione następujące warunki, tj.:
- brak udziału strony w postępowaniu,
- brak zawinienia strony w niewzięciu udziału w postępowaniu.

Poza tym, należy zwrócić uwagę na przepis art. 241 § 2 pkt 1) Ordynacji podatkowej, zgodnie z którym wznowienie postępowania z omawianej przyczyny następuje tylko na żądanie strony wniesione w terminie miesiąca od dnia powzięcia wiadomości o wydaniu decyzji.

Inne przesłanki wznowienia postępowania podatkowego:

Przestępstwo i organ bądź osoba podlegająca wyłączeniu

Fałszywe dowody

Ważne jest, że to na stronie spoczywa obowiązek udowodnienia, kiedy dowiedziała się o okolicznościach stanowiących podstawę do wznowienia. Organ jest uprawniony do swobodnej oceny dowodów i może uznać za dostateczny dowód nawet oświadczenie strony" (zob. wyrok NSA z dnia 30 września 1999 r., sygn. akt IV SA 2564/98).

Zanim przejdziemy do omawiania ww. warunków warto podkreślić, że od powyższej zasady art. 123 § 2 Ordynacji podatkowej wprowadza dwa wyjątki. Zgodnie z nimi, podatnik nie będzie mógł złożyć wniosku o wznowienie postępowania jeżeli w wyniku postępowania wszczętego na wniosek strony ma zostać wydana decyzja w całości uwzględniająca wniosek strony oraz w sprawach zabezpieczenia i zastawu skarbowego.

Podatnik X w związku z powodzią, która dotknęła budynki wykorzystywane przez niego do prowadzenia działalności gospodarczej złożył do naczelnika urzędu skarbowego wniosek o rozłożenie na raty kwoty zobowiązania z tytułu podatku dochodowego od osób fizycznych za 2009 r. Naczelnik urzędu skarbowego nie poinformował podatnika o przeprowadzeniu dowodu z oględzin budynków. Jednak w związku tym, że po analizie uzasadnienia wniosku wydał decyzję uwzględniającą wniosek strony, podatnik nie będzie mógł skorzystać z możliwości wznowienia postępowania

Z punktu widzenia podatnika również istotne jest, że aby złożyć wniosek o wznowienia postępowania oparty na omawianej przesłance, nie jest konieczne stwierdzenie, że brak udziału w postępowaniu spowodował szkodę dla strony lub stwierdzenia, że udział strony spowodowałby inne załatwienie sprawy (zob. wyr. NSA z dnia 11 kwietnia 2000 r., sygn. akt II SA 136/00).

Brak udziału strony

Odnosząc się zaś do warunków zastosowania omawianego przepisu, to jeśli chodzi o pierwszy z nich, strona ma prawo uczestniczyć w całym toku postępowania, czyli od chwili jego wszczęcia do momentu jego zakończenia w formie decyzji.

Poza tym, udział strony w każdym stadium postępowania dotyczy zarówno postępowania podatkowego w pierwszej, jak i w drugiej instancji, a także postępowań prowadzonych w trybie nadzwyczajnym. Jak stwierdził NSA w wyroku z dnia 22 maja 1987 r., sygn. akt IV SA 1062/86 przeprowadzenia postępowania w sprawie wznowienia postępowania bez udziału strony daje podstawę do ponownego wznowienia postępowania.

Naczelnik urzędu skarbowego wszczął z urzędu postępowanie w sprawie Spółki Y dotyczące podatku od towarów i usług za maj 2010 r. Pracownik urzędu nieprawidłowo zaadresował kopertę, w związku z czym postanowienie o wszczęciu postępowaniu nigdy nie zostało doręczone Spółce. W wyniku postępowania, została wydana decyzja, która została już prawidłowo doręczona, lecz Spółka nie odwołała się od niej. Gdy decyzja stała się prawomocna, doradca podatkowy zwrócił stronie uwagę, że w związku z niezawiadomieniem Spółki o wszczęciu postępowania podatkowego istnieje możliwość wznowienia postępowania.

Strona będzie mogła wnieść wniosek na podstawie omawianej przesłanki w sytuacji gdy nie brała udziału w czynnościach mających istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, jak również w konkretnych czynnościach, które przewiduje Ordynacja podatkowa. Poza tym, przesłanka wznowienia postępowania określona w art. 240 § 1 pkt 4 Ordynacji podatkowej zostanie spełniona zarówno wtedy, gdy strona w ogóle nie brała udziału w postępowaniu podatkowym, jak i jedynie w niektórych czynnościach istotnych dla rozstrzygnięcia. Przykładem takich czynności mogą być m.in.:
- obowiązek zakomunikowania stronie o faktach znanych organowi z urzędu,
- obowiązek zawiadomienia Strony o miejscu i terminie przeprowadzenia dowodu z zeznań świadków, opinii biegłych lub oględzin przynajmniej na 7 dni przed terminem,
- obowiązek informowana Strony o wystąpieniu do innego organu o zajęcie stanowiska.

Oprócz niezawiadomienia strony o ww. czynnościach, podstawą do wznowienia postępowania mogą być również błędy formalne związane z zawiadomieniem lub niedoręczenie zawiadomienia w odpowiednim terminie. Brak zawiadomienia strony o przeprowadzeniu dowodu z zeznań świadka nie może być konwalidowany przez zapewnienie stronie możliwości zapoznania się z protokołem z przeprowadzenia tej czynności (zob. wyrok WSA z dnia 22 kwietnia 2004 r., sygn. akt I SA/Łd 787/03).

Stronie będzie przysługiwał wniosek o wznowienia postępowania w związku z przeprowadzeniem dowodu z zeznań świadka m.in w następujących przypadkach:
- została poinformowana o przeprowadzeniu dowodu telefonicznie;
- zostało jej doręczone zawiadomienie o przeprowadzeniu dowodu w terminie krótszym niż wymagane 7 dni przed wyznaczonym dniem;
- była obecna podczas przesłuchania, lecz nie mogła zadawać pytań świadkowi.

Podatnik powinien również zwrócić uwagę, czy w przypadku gdy ustanowił pełnomocnika organ podatkowy prawidłowo doręcza mu pisma. Doręczenie decyzji osobie niemającej pełnomocnictwa do reprezentowania strony przed podatkowym organem odwoławczym skutkuje brakiem udziału strony bez jej winy na tym etapie postępowania podatkowego i stanowi przesłankę do wznowienia postępowania na podstawie art. 240 § 1 pkt 4 Ordynacji podatkowej (zob. wyrok WSA z dnia 23 marca 2004 r., sygn. akt III SA 2393/02).

Brak winy strony

Nieuczestniczenie w postępowaniu, które stanowi podstawę wznowienia, musi nastąpić bez winy strony. Oznacza to, że jest ono wynikiem błędu proceduralnego organu, którego konsekwencją było niedopuszczenie strony do postępowania.

Brak uczestnictwa uważa się za powstały bez winy strony również wówczas, gdy był on wynikiem wystąpienia niemożliwych do przezwyciężenia przeszkód, np. siły wyższej (zob. wyrok NSA z dnia 13 marca 2002 r., sygn. akt III SA 2415/01).

Podatnik został prawidłowo zawiadomiony o przesłuchaniu świadka, które miało się odbyć 28 stycznia 2011 r. Podatnik w dniach od 25 do 27 stycznia przebywał w Egipcie. W związku z toczącymi się w tym państwie zamieszkami, nie mógł wrócić do kraju w ustalonym terminie pomimo tego, że miał wykupiony bilet na samolot, który miał odlecieć 27 stycznia 2011 r. Po powrocie do kraju bezzwłocznie zwrócił się do organu podatkowego o ponowne przeprowadzenie dowodu z przesłuchania świadka, co spotkało się z odmową i w konsekwencji wydaniem niekorzystnej dla Podatnika decyzji. W związku z tym, że Podatnik bez swojej winy nie mógł wziąć udziału w przesłuchaniu świadka, będzie mógł złożyć wniosek o wznowienie postępowania.

Wypowiedzenie się co do zebranego materiału w sprawie

Z wspomnianej na wstępie zasady czynnego udziału strony wynika również uregulowany w art. 200 Ordynacji podatkowej obowiązek umożliwienia stronie wypowiedzenia się w sprawie zebranego materiału dowodowego. W związku z rozbieżnościami w orzecznictwie odnośnie skutków niedopełnienia tego wymogu, analizowaną kwestią zajął się siedmioosobowy skład NSA, który w uchwale z dnia 25 kwietnia 2005 r., sygn. akt FPS 6/04.

W uchwale tej Sąd orzekł, że niezastosowanie w danej sprawie trybu określonego w art. 200 § 1 Ordynacji podatkowej nie jest wystarczającą przesłanką do uznania, że jest podstawa wznowienia postępowania wymieniona w art. 240 § 1 pkt 4 tej ustawy. Naruszenie przez organ odwoławczy art. 200 § 1 o.p. jest naruszeniem przepisów postępowania, które może doprowadzić do uchylenia zaskarżonej decyzji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 z późn. zm.), jeżeli wspomniane naruszenie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Dyrektor izby skarbowej przed wydaniem decyzji nie wyznaczył stronie siedmiodniowego terminu do wypowiedzenia się w sprawie zebranego materiału dowodowego. Podatnik po otrzymaniu decyzji o odmowie wznowienia postępowania wniósł skargę do WSA. Sąd po rozpatrzeniu sprawy stwierdził, że brak jest podstaw do wznowienia postępowania, gdyż organ podatkowy nie zebrał żadnych nowych dowodów w sprawie od momentu poprzedniego zapoznania się z aktami sprawy przez podatnika i w związku z tym, naruszenie art. 200 Ordynacji podatkowej nie miało istotnego wpływu na wynik sprawy.