Sukcesja w zakresie VAT, kontynuacja działalności po śmierci podatnika

Forma i  uzasadnienie wprowadzenia zmian

Nowa ustawa o zarządzie sukcesyjnym przedsiębiorstwem osoby fizycznej, oznaczona została datą 5 lipca 2018 roku, zaś jej wejście w życie nastąpiło po upływie 3 miesięcy od jej ogłoszenia, czyli z dniem 25 listopada 2018 roku. Wyjątkiem pozostają art. 30 (kontynuacja stosunków umownych) - wchodzi w życie po upływie 6 miesięcy od ogłoszenia, czyli 25 lutego 2019 roku oraz art. 122 (zmiany w ustawie o dystrybucji ubezpieczeń), który wszedł w życie 1 października 2019 roku.

Wprowadza ona zupełnie nową koncepcję możliwości oderwania przedsiębiorstwa prowadzonego w formie jednoosobowej działalności gospodarczej, od osoby zmarłego przedsiębiorcy (osoby ją prowadzącej). Zmiany obejmą w swoim zakresie rewolucję w zakresie prawa cywilnego, handlowego, administracyjnego oraz podatkowego.

Jako uzasadnienie zmian, ustawodawca podaje konieczność zabezpieczenia praw i obowiązków przedsiębiorcy oraz współpracujących z nim podmiotów. Zauważono kilka możliwych negatywnych aspektów braku możliwości sukcesji takich firm:

1. Prawa pracowników – osoby, które pracowały w ramach umów o pracę, z chwilą śmierci przedsiębiorcy, musiały liczyć się z wygaśnięciem takich umów;
2. Prawa współpracowników – osoby współpracujące z danym przedsiębiorcą, po jego śmierci często nie mogły kontynuować współpracy, umowy cywilnoprawne w wielu przypadkach wygasały;
3. Prawa konsumentów – wielu konsumentów mogło w praktyce nie móc dochodzić swoich praw, od znikającego bytu prawnego;
4. Problemy spadkobierców i rodzin – po śmierci przedsiębiorcy pojawiało się wiele problemów z możliwością kontynuowania działalności, w tym wygaśniecie decyzji administracyjnych, utrudnienia w dostępie do rachunków bankowych, czy brak możliwości kontynuacji rozliczeń w zakresie podatkowym.

Odpowiedzią na te najważniejsze problemy, ma być właśnie wielka zmiana i możliwość sukcesji jednoosobowych działalności gospodarczych.

Przedsiębiorstwo w spadku – rewolucyjne zmiany w zakresie podatków

Jedna ustawa wprowadza pewne rewolucyjne zmiany, które mają swoje odpowiednie konsekwencje oraz obicie w innych przepisach. Nowością jest, przede wszystkim, wprowadzenie nowego bytu prawnego (również na gruncie prawa podatkowego) -  jest to tak zwane „przedsiębiorstwo w spadku”. Zgodnie z art. 2 ustawy o zarządzie sukcesyjnym, obejmuje ono wszystkie składniki niematerialne i materialne, przeznaczone do wykonywania działalności gospodarczej przez przedsiębiorcę, stanowiące mienie przedsiębiorcy w chwili jego śmierci. Ustawa ograniczyła jednak swoje działanie wyłącznie do przedsiębiorstw po śmierci przedsiębiorcy, który we własnym imieniu wykonywał działalność gospodarczą, na podstawie wpisu do Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej.

Przedsiębiorca może za życia wskazać określoną osobę do pełnienia funkcji zarządcy sukcesyjnego. Jeżeli przedsiębiorca nie złoży odpowiedniego wniosku o wpis do CEIDG, po jego śmierci zarząd sukcesyjny może zostać ustanowiony przez małżonka, spadkobiercę, na określonych w ustawie zasadach.

Praktyczne aspekty zmian w VAT – nowy katalog podatników i obowiązki rejestracyjne

Sukcesja przedsiębiorstwa odniosła zdecydowane skutki, również na gruncie ustawy o podatku od towarów i usług.

Zgodnie z art. 96 ust 7 ustawy o VAT, w przypadku śmierci podatnika, naczelnik urzędu skarbowego wykreśla z urzędu podatnika z rejestru jako podatnika VAT. Nowe zmiany o możliwości sukcesji przedsiębiorstwa osoby fizycznej zmieniają tę zasadę. Odpowiedni naczelnik urzędu skarbowego musi zostać poinformowany przez podatnika, o dokonaniu wpisu o zarządcy sukcesyjnym, w terminie 7 dni od wpisu do CEIDG. Jeżeli organ został prawidłowo poinformowany, po śmierci podatnika nie nastąpi wykreślenie z urzędu z rejestru jako podatnika VAT. W praktyce oznacza to, że podmiot kontynuuje swoją działalność VAT, a podatnikiem staje się sama, niejako oderwana od zmarłego firma.

Potwierdzenie nowelizacji można znaleźć również w art. 15 ust 1a ustawy o VAT. Zgodnie z nim, podatnikiem jest również jednostka organizacyjna niemająca osobowości prawnej, stanowiąca przedsiębiorstwo w spadku, w okresie od otwarcia spadku, do dnia wygaśnięcia zarządu sukcesyjnego lub uprawnienia do powołania zarządcy sukcesyjnego (jeżeli nie został powołany). Oznacza to wprowadzenie nowego rodzaju podatnika do ustawy o VAT. Ustawodawca podkreśla wprost, że przedsiębiorstwo w spadku uznaje się za podatnika kontynuującego prowadzenie działalności gospodarczej zmarłego podatnika.

Polecamy: Biuletyn VAT

Podsumowanie oraz konsekwencje zmian

Głównym adresatem zmian, będą przede wszystkim firmy rodzinne, często w praktyce prowadzone przez dzieci przedsiębiorcy lub małżeństwa. Do tej pory, w przypadku śmierci osoby formalnie prowadzącej jednoosobową działalność gospodarczą, często musiały borykać się z długotrwałym postępowaniem spadkowym, a następnie biurokracją dotyczącą ponownego uruchamiania nowego przedsiębiorstwa. Bardzo często w ten sposób, faktycznie dochodziło do zakończenia działalności danego podmiotu, ponieważ przez czas potrzebny na stworzenie nowego, nie możliwe było jego odbudowanie. Obecne zmiany mają zapobiec takim sytuacjom oraz zapewnić zachowanie praw pracowników, kontrahentów oraz konsumentów. Ustawodawca wprowadza nowy podmiot prawny – „przedsiębiorstwo w spadku”, które może być podatnikiem. Dla spadkobierców, ważna jest wizja nowej możliwości kontynuacji rozliczeń podatkowych, w tym podatku VAT.