Urlop wypoczynkowy – kodeks pracy, wymiar, przesunięcie, odwołanie. Czy pracodawca może zmusić pracownika do pójścia na urlop wypoczynkowy?

• Prawo do urlopu wypoczynkowego
• Wymiar urlopu wypoczynkowego
• Obowiązek udzielenia urlopu wypoczynkowego
• Plan urlopów
• Przesunięcie terminu urlopu
• Odwołanie z urlopu wypoczynkowego
• Obowiązek wykorzystania urlopu wypoczynkowego – kiedy pracodawca może zmusić pracownika do wzięcia urlopu

Prawo do urlopu wypoczynkowego

Kodeks pracy (art. 152 i następne) przyznaje pracownikowi prawo do corocznego, nieprzerwanego, płatnego urlopu wypoczynkowego. Jednocześnie kodeks pracy zabrania pracownikowi zrzeczenia się prawa do urlopu.
Pracownik podejmujący pracę po raz pierwszy, w roku kalendarzowym, w którym podjął pracę, uzyskuje prawo do urlopu z upływem każdego miesiąca pracy, w wymiarze 1/12 wymiaru urlopu przysługującego mu po przepracowaniu roku. Prawo do kolejnych urlopów pracownik nabywa w każdym następnym roku kalendarzowym.

Wymiar urlopu wypoczynkowego

Zgodnie z art. 154 kodeksu pracy,  wymiar urlopu wynosi:

20 dni – jeżeli pracownik jest zatrudniony krócej niż 10 lat albo

26 dni – jeżeli pracownik jest zatrudniony co najmniej 10 lat.

Wymiar urlopu dla pracownika zatrudnionego w niepełnym wymiarze czasu pracy ustala się proporcjonalnie do wymiaru czasu pracy tego pracownika, biorąc za podstawę (i jednocześnie limit roczny) ww. wymiar urlopu (tj. 20 albo 26 dni). Niepełny dzień urlopu zaokrągla się w górę do pełnego dnia.

Ważne!
Do okresu zatrudnienia, od którego zależy prawo do urlopu i wymiar urlopu, wlicza się okresy poprzedniego zatrudnienia, bez względu na przerwy w zatrudnieniu oraz sposób ustania stosunku pracy. A w przypadku jednoczesnego pozostawania w dwóch lub więcej stosunkach pracy wliczeniu podlega także okres poprzedniego niezakończonego zatrudnienia w części przypadającej przed nawiązaniem drugiego lub kolejnego stosunku pracy.

Do okresu pracy, od którego zależy wymiar urlopu, wlicza się z tytułu ukończenia:

1) zasadniczej lub innej równorzędnej szkoły zawodowej – przewidziany programem nauczania czas trwania nauki, nie więcej jednak niż 3 lata,

2) średniej szkoły zawodowej – przewidziany programem nauczania czas trwania nauki, nie więcej jednak niż 5 lat,

3) średniej szkoły zawodowej dla absolwentów zasadniczych (równorzędnych) szkół zawodowych – 5 lat,

4) średniej szkoły ogólnokształcącej – 4 lata,

5) szkoły policealnej – 6 lat,

6) szkoły wyższej – 8 lat.

Okresy nauki, o których mowa w pkt 1–6, nie podlegają sumowaniu.

Ważne!
Gdy pracownik pobierał naukę w czasie zatrudnienia, do okresu pracy, od którego zależy wymiar urlopu, wlicza się bądź okres zatrudnienia, w którym była pobierana nauka, bądź okres nauki, zależnie od tego, co jest korzystniejsze dla pracownika.

Obowiązek udzielenia urlopu wypoczynkowego

Pracodawca ma obowiązek udzielić pracownikowi urlopu wypoczynkowego w tym roku kalendarzowym, w którym pracownik uzyskał do niego prawo. Wyraźnie stanowi tak art. 161 Kodeksu pracy.

Na wniosek pracownika urlop wypoczynkowy może być podzielony na część i tak się dzieje w większości przypadków, bo rzadko kiedy chcemy i możemy wykorzystać wszystkie dni urlopu w jednym ciągu. W takim jednak przypadku co najmniej jedna część wypoczynku powinna trwać nie mniej niż 14 kolejnych dni kalendarzowych.

Plan urlopów

Urlopy wypoczynkowe powinny być udzielane zgodnie z planem urlopów. Plan urlopów ustala pracodawca, biorąc pod uwagę wnioski pracowników i konieczność zapewnienia normalnego toku pracy. Planem urlopów nie obejmuje się 4 dni urlopu na żądanie.

Pracodawca nie ustala planu urlopów, jeżeli zakładowa organizacja związkowa wyraziła na to zgodę -dotyczy to także pracodawcy, u którego nie działa zakładowa organizacja związkowa. W takich przypadkach pracodawca ustala termin urlopu po porozumieniu z pracownikiem.

Przesunięcie terminu urlopu

Przesunięcie terminu urlopu (wynikającego z planu urlopów) może nastąpić na wniosek pracownika umotywowany ważnymi przyczynami.

Przesunięcie terminu urlopu jest także dopuszczalne z powodu szczególnych potrzeb pracodawcy, jeżeli nieobecność pracownika spowodowałaby poważne zakłócenia toku pracy.

Jeżeli pracownik nie może rozpocząć urlopu w ustalonym terminie z przyczyn usprawiedliwiających nieobecność w pracy, a w szczególności z powodu:

1) czasowej niezdolności do pracy wskutek choroby,

2) odosobnienia w związku z chorobą zakaźną,

3) powołania na ćwiczenia wojskowe w ramach pasywnej rezerwy, stawienia się do pełnienia terytorialnej służby wojskowej rotacyjnie albo stawienia się do pełnienia służby w aktywnej rezerwie, na czas do 3 miesięcy,

4) urlopu macierzyńskiego,

- pracodawca ma obowiązek przesunąć urlop na termin późniejszy.

Czasem okazuje się, że podczas urlopu zdarzy nam się choroba. W takim przypadku Kodeks pracy (art. 166) wskazuje, że część urlopu wypoczynkowego niewykorzystaną z powodu:

1) czasowej niezdolności do pracy wskutek choroby,

2) odosobnienia w związku z chorobą zakaźną,

3) odbywania ćwiczeń wojskowych w ramach pasywnej rezerwy, pełnienia terytorialnej służby wojskowej rotacyjnie albo pełnienia służby w aktywnej rezerwie, przez czas do 3 miesięcy,

4) urlopu macierzyńskiego

- pracodawca ma obowiązek udzielić w terminie późniejszym.

Odwołanie z urlopu wypoczynkowego

Pracodawca może na podstawie art. 167 Kodeksu pracy odwołać pracownika z urlopu tylko wówczas, gdy jego obecności w zakładzie wymagają okoliczności nieprzewidziane w chwili rozpoczynania urlopu.  W takiej sytuacji pracodawca ma obowiązek pokryć koszty poniesione przez pracownika w bezpośrednim związku z odwołaniem go z urlopu.

Obowiązek wykorzystania urlopu wypoczynkowego – kiedy pracodawca może zmusić pracownika do wzięcia urlopu

Jak już wyżej wskazano z art. 161 Kodeksu pracy wynika obowiązek pracodawcy udzielenia pracownikowi urlopu wypoczynkowego w tym roku kalendarzowym, w którym pracownik uzyskał do niego prawo. Oczywiście zgodnie z planem urlopów i na wniosek pracownika.

Ale zdarza się w każdym zakładzie pracy i chyba każdemu pracownikowi (z różnych przyczyn), że część dni urlopu wypoczynkowego przysługująca w danym roku kalendarzowym nie zostaje wykorzystana. W takim przypadku Kodeks pracy (art. 168) zobowiązuje pracodawcę do udzielenia pracownikowi tego urlopu niewykorzystanego w zeszłym roku - najpóźniej do 30 września następnego roku kalendarzowego. Nie dotyczy to urlopu na żądanie.  

Ponadto na podstawie art. 15gc ustawy z 2 marca 2020r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych, w okresie obowiązywania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, ogłoszonego z powodu COVID-19, pracodawca może udzielić pracownikowi, w terminie przez siebie wskazanym, bez uzyskania zgody pracownika i z pominięciem planu urlopów, urlopu wypoczynkowego niewykorzystanego przez pracownika w poprzednich latach kalendarzowych, w wymiarze do 30 dni urlopu, a pracownik ma obowiązek taki urlop wykorzystać. Warto podkreślić, że przepis ten dotyczy tylko urlopu zaległego. Nie można więc w tym trybie zobowiązać pracownika do wykorzystania urlopu za bieżący rok kalendarzowy.

Inną prawnie dopuszczalną możliwością obligatoryjnego ("przymusowego") skierowania pracownika na urlop wypoczynkowy jest art. 167¹ Kodeksu pracy, zgodnie z którym w okresie wypowiedzenia umowy o pracę pracownik ma obowiązek wykorzystać przysługujący mu urlop wypoczynkowy, jeżeli w tym okresie pracodawca udzieli mu urlopu. W takim przypadku wymiar udzielonego urlopu, z wyłączeniem urlopu zaległego, nie może przekraczać wymiaru proporcjonalnego wynikającego z art. 155¹ Kodeksu pracy.

Oprac. Paweł Huczko