Czy sprzedaż własnej wierzytelności jest opodatkowana VAT?

Wierzytelność to uprawnienie wierzyciela do żądania od dłużnika spełnienia określonego działania lub zaniechania, np. zapłaty ceny za wykonaną usługę lub zapłaty ceny za sprzedany towar. Wierzytelności mogą stanowić przedmiot obrotu.

Przeniesienie wierzytelności następuje - w myśl art. 510 § 1 Kodeksu cywilnego - na podstawie umowy sprzedaży, zamiany, darowizny lub innej umowy zobowiązującej do przeniesienia wierzytelności.

Istotą przelewu wierzytelności jest zatem umowa zawierana przez wierzyciela z osobą trzecią, na mocy której osoba ta nabywa od wierzyciela przysługującą mu wierzytelność.

W wyniku przelewu wierzytelności prawa przysługujące dotychczasowemu wierzycielowi przechodzą na nabywcę wierzytelności przy czym sam stosunek zobowiązaniowy nie ulega zmianie.

Polecamy: Kiedy trzeba naliczyć VAT od darowizny towarów na cele charytatywne?

Przeniesienie wierzytelności pod tytułem odpłatnym ma miejsce najczęściej w sytuacji, gdy zagrożone jest realne odzyskanie należnych świadczeń, egzekucja może być utrudniona lub zagrożona.

Opodatkowaniu podatkiem od towarów i usług, podlegają odpłatna dostawa towarów i odpłatne świadczenie usług na terytorium kraju. Towarami są rzeczy ruchome, jak również wszelkie postacie energii, budynki i budowle lub ich części, będące przedmiotem czynności podlegających opodatkowaniu podatkiem od towarów i usług, które są wymienione w klasyfikacjach wydanych na podstawie przepisów o statystyce publicznej, a także grunty.

Świadczeniem usług w rozumieniu przepisów ustawy o VAT, jest:
- każdy rodzaj świadczenia na rzecz osoby fizycznej, osoby prawnej lub jednostki organizacyjnej niemającej osobowości prawnej, które nie stanowi dostawy towarów w rozumieniu ustawy o VAT (w tym również przeniesienie praw do wartości niematerialnych i prawnych) bez względu na formę, w jakiej dokonano czynności prawnej,
- zobowiązanie do powstrzymania się od dokonania czynności lub do tolerowania czynności lub sytuacji,
- świadczenie usług zgodnie z nakazem organu władzy publicznej lub podmiotu działającego w jego imieniu lub nakazem wynikającym z mocy prawa.

Sprzedaży wierzytelności nie można uznać za wykonywanie usługi na rzecz nabywcy wierzytelności, również dlatego, że nie jest możliwe wskazanie świadczenia, które miałoby być wykonywane na jego rzecz.

Wierzytelność nie jest towarem, ale jest prawem podmiotowym - uprawnieniem podmiotu do domagania się od dłużnika spełnienia określonego zobowiązania. Dla celów ustawy o VAT sprzedaż wierzytelności nie stanowi dostawy towaru. Sprzedaż wierzytelności nie powinna być również traktowana jako świadczenie usług w rozumieniu przepisów o podatku od towarów i usług. Jest zatem poza zakresem opodatkowania podatkiem VAT.

Taki rodzaj czynności stanowi jeden ze sposobów uzyskania przez dotychczasowego wierzyciela zapłaty za wcześniej wykonane świadczenie na rzecz dłużnika. Zatem przelew wierzytelności jest tylko środkiem dla zrealizowania pierwotnie zamierzonego celu zobowiązania.

Czy sprzedaż wierzytelności jest dobrym rozwiązaniem dla wierzyciela?

Należy jednak zaznaczyć, iż nabycie wierzytelności jest uznawane za usługę wykonywaną przez nabywcę wierzytelności na rzecz zbywcy wierzytelności - opodatkowaną stawką podstawową VAT.

Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 16 lutego 2010 r. (sygn. I FSK 2104/08):

(…) sprzedaż wierzytelności własnej nie jest usługą, ale usługą jest jej nabycie. Rozpatrując bowiem instytucję obrotu wierzytelnościami w odniesieniu do pojęcia "usługi", nacisk położony jest na jej zakup, a nie sprzedaż. W tym przypadku usługę świadczy nabywca wierzytelności, a jej beneficjentem jest sprzedawca.

(…) usługa w postaci nabycia wierzytelności podlega opodatkowaniu stawką podstawową. Podmiot nabywający wierzytelność świadczy usługę na rzecz zbywcy. Jak już podkreślono zbywca jest beneficjentem usługi wskutek tego, że zostaje uwolniony od ciężaru jej egzekwowania, zostaje mu zaoszczędzone ryzyko i koszty posiadania takiej wierzytelności, zostaje niejako "wyręczony" w czynnościach podejmowanych dla dochodzenia długu. Do zaistnienia usługi finansowej dochodzi zatem już w momencie zakupu wierzytelności.

(…) Pozostaje zatem ustalenie, jaki jest zbiór czynności kwalifikowanych do usług zwolnionych od podatku. Zdaniem NSA sytuacja taka będzie obejmowała nabycie wierzytelności w sytuacji, gdy celem jej nabycia nie jest ściągnięcie długu, ale np. przejęcie podmiotu sprzedającego wierzytelność, a także jej odsprzedanie.

(…) w sytuacji nabycia wierzytelności w celu jej ściągnięcia, usługę można uznać za wykonaną z chwilą ściągnięcia długu lub stwierdzenia niewypłacalności dłużnika. Dopiero w tym momencie następowałoby zatem ustalenie podstawy opodatkowania usługi. Wówczas podstawa opodatkowania obejmowałaby realny, a nie hipotetyczny obrót.

Polecamy: Jak kwalifikować catering dla celów VAT w świetle orzeczeń ETS?

Naczelny Sąd Administracyjny zauważył końcowo, że zgodnie z art. 135 ust. 1 lit. d) Dyrektywy 2006/112/WE Rady z dnia 28 listopada 2006 r. (publ. Dz. UrzUEL 2006.347.1), w sprawie wspólnego systemu podatku od wartości dodanej, Państwa Członkowskie zwalniają transakcje, łącznie z pośrednictwem, dotyczące rachunków depozytowych, rachunków bieżących, płatności, przelewów, długów, czeków i innych zbywalnych instrumentów finansowych, z wyłączeniem windykacji należności. Każda zatem transakcja mająca za cel windykację należności jest wyłączona ze zwolnienia z opodatkowania podatkiem VAT.

Trzeba też wiedzieć, że zgodnie z art. 43 ust. 1 pkt 7 i 37-41 usługi finansowe wskazane w tych przepisach są zwolnione z VAT. Tym niemniej zwolnienie to nie dotyczy czynności ściągania długów, o czym wprost mówi art. 43 ust. 15 ustawy o VAT.

Tak też interpretują omawianą kwestię organy podatkowe i sądy administracyjne, czego przykładami są:

interpretacje indywidualne:
- Dyrektora Izby Skarbowej w Warszawie z 4 czerwca 2008 r. nr IPPP1/443-608/08-4/SM,
- Dyrektora Izby Skarbowej w Warszawie z 22 marca 2011 r. nr IPPP2/443-969/10-2/KG,
- Dyrektora Izby Skarbowej w Warszawie z 2 czerwca 2009 r. nr IPPP1-443-2041/08-2/BS,

orzeczenia:
- Wyrok NSA z 16 lutego 2010 r. - sygn I FSK 2104/08,
- Wyrok WSA w Warszawie z 15 października 2007 r. - sygn III SA/Wa 1201/07,
- Wyrok WSA w Warszawie z 5 lutego 2008 r. - sygn III SA/Wa 2869/2006,
- Wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 3 kwietnia 2007 r. - sygn I SA/Wr 89/07.