| INFORLEX | GAZETA PRAWNA | KONFERENCJE | INFORORGANIZER | APLIKACJE | KARIERA | SKLEP
Jesteś tutaj: STRONA GŁÓWNA > Księgowość > Podatki > VAT > Zakres opodatkowania > Kary umowne i odszkodowania a VAT

Kary umowne i odszkodowania a VAT

Przyjmuje się zwykle, że kary umowne oraz inne płatności o charakterze odszkodowawczym nie podlegają VAT. Nierzadko jednak pojawiają się wyjątki od tej reguły. Ostatnio można zetknąć się z tendencją do rozszerzania opodatkowania na sytuacje, w których występują tego typu płatności. Coraz większy nacisk kładzie się bowiem na to, że sposób nazewnictwa przyjęty przez strony w umowie nie przesądza automatycznie o sposobie opodatkowania czynności VAT.

4. Opodatkowanie „zaniechania działań”

Strony mogą w różnych porozumieniach ustalać, że nie będą prowadzić działalności w określonym miejscu, odstąpią za wynagrodzeniem od planowanej inwestycji itp. Tu trzeba zatem przypomnieć, że według art. 8 ust. 1 pkt 2 ustawy o VAT przez świadczenie usług rozumie się każde świadczenie na rzecz osoby fizycznej, osoby prawnej lub jednostki organizacyjnej niemającej osobowości prawnej, które nie stanowi dostawy towarów, w tym również m.in. zobowiązanie do powstrzymania się od dokonania czynności lub do tolerowania czynności lub sytuacji. Oznacza to, że osoba która otrzymuje z tego tytułu wynagrodzenie świadczy usługę podlegającą VAT.

Niekiedy mogą to być dość złożone, wielostronne porozumienia - zob. przykładowo interpretację Dyrektora KIS z 30 kwietnia 2019 r. (sygn. 0112-KDIL4.4012.103.2019.1.AR_, z której wynika, że:

Wnioskodawca zobowiązał się do prowadzenia działalności w zakresie sklepu I i stacji paliw w konkretnej lokalizacji mając zapewnienie, że w przyszłości powstanie tam Centrum handlowe, zbudowane przez Spółki Centralne. Jednocześnie Spółki Centralne zapewniły, że takie Centrum handlowe - w tym konkretnym miejscu (lokalizacji) - powstanie. W przedstawionej sytuacji, wypłata Wnioskodawcy wynagrodzenia nazwanego przez Strony „odszkodowaniem” jest w istocie wypłatą określonego w pieniądzu wynagrodzenia za zaniechanie działania, tj. nie prowadzenia lub wcześniejszej likwidacji działalności sklepu I. Beneficjentem tej usługi, odnoszącym wymierną korzyść są Spółki Centralne, które dzięki temu, że Wnioskodawca prowadził w określonym miejscu (lokalizacji) działalność w zakresie sklepu I i stacji paliw, dał początek powstania w przyszłości Centrum handlowego, w ramach którego będzie działać sklep I i stacja paliw (…) istnieje bezpośredni związek pomiędzy wykonanym świadczeniem, a otrzymanym wynagrodzeniem. Zgodę na tolerowanie określonej czynności (tj. prowadzenie sklepu I i stacji paliw w konkretnym miejscu), za które Wnioskodawca otrzymał określoną kwotę pieniężną od Spółek Centralnych, należy traktować jako skonkretyzowane świadczenie usług podlegające opodatkowaniu.

5. Opłaty za wydłużony postój/przestój w transporcie

W przypadku opłat za postój niestety trudno o jednolitą praktykę. Przykładowo Dyrektor IS w Poznaniu w interpretacji z 14 września 2010 r. (sygn. ILPP2/443-887/10-4/ISN, uznał, że dodatkowe opłaty z tytułu przestoju statku (opłaty „demurrage”) są elementem składowym usługi transportu międzynarodowego towarów. Stąd zwiększają podstawę opodatkowania VAT. Przekroczenie umówionych limitów przestojowych nastąpiło na skutek dostarczenia przez dostawcę towaru złej jakości. Nie jest działaniem zamierzonym przewoźnika. Postój jest konieczny, żeby usługa transportowa, do której wykonania zobowiązał się przewoźnik, wraz ze stanowiącym jego implementarną część załadunkiem i wyładunkiem, została kompleksowo zrealizowana.

Z kolei np. Dyrektor IS w Bydgoszczy w interpretacji z 26 stycznia 2016 r. (sygn. ITPP2/4512-1103/15/AK) wskazał, że:

(…) przestój samochodu spowodowany oczekiwaniem na załadunek/rozładunek nie stanowi elementu usługi transportowej. Otrzymanie dodatkowej rekompensaty jest formą odszkodowania za poniesione przez stronę koszty (straty), nie mieści się w katalogu czynności podlegających opodatkowaniu VAT i należy je udokumentować notą obciążeniową.

Propozycją rozwiązania tego sporu jest przyjęcie, iż dodatkowe opłaty za postój czy przestój, przewidziane w umowie, są zapłatą za usługę. Natomiast inne opłaty, np. gdy poszkodowany wzywa do naprawienia szkody i strony załatwiają sprawę bez postępowania sądowego, można uznać za opłaty odszkodowawcze będące „poza VAT”.

Polecamy: Biuletyn VAT

Polecamy: VAT 2019. Komentarz

6. Opodatkowanie odszkodowania wypłaconego przez dewelopera

Jeśli deweloper opóźnia się z oddaniem lokalu i wypłaca z tego tytułu przedsiębiorcy określone świadczenie, to organy podatkowe nierzadko poczytują to jako zgodę na tolerowanie określonej czynności. Oczekujący na wykończenie lokalu realnie traci bowiem na niemożności oddania rzecz w najem. Zatem świadczenie od dewelopera jest uznawane za swoisty „zamiennik” czynszu. Przedsiębiorca świadczy deweloperowi usługę podlegającą VAT.

7. Bezumowne korzystanie z nieruchomości

Jeżeli termin obowiązywania umowy, np. najmu, upłynął i umowa zakończyła się, ale wynajmujący:

  • toleruje sytuację, że były najemca/dzierżawca korzysta z nieruchomości i
  • nie podejmuje czynności mających na celu bezwzględne odzyskanie nieruchomości (np. wniesienie pozwu),

to dość powszechnie przyjmuje się, iż zaistniała pewna nieformalna zgoda na dalsze korzystanie z nieruchomości. Właściciel nadal zatem świadczy usługę, zaś wynagrodzenie z tytułu bezumownego korzystania z nieruchomości stanowi wynagrodzenie za tę usługę (por. interpretacja Dyrektora KIS z 28 lutego 2019 r. (sygn. 0115-KDIT1-1.4012.920.2018.2.MN).

8. Odstępne za niezawarcie przyrzeczonej umowy

Zagadnienie, czy otrzymujący odstępne powinien naliczyć VAT nie jest oceniane jednolicie. Jednak w orzecznictwie i interpretacjach organów podatkowych zdaje się przeważać stanowisko, że otrzymujący odstępne świadczy usługę podlegającą VAT.

Przykładowo WSA w Gliwicach w wyroku z 23 maja 2018 r. (sygn. akt III SA/Gl 159/18), stwierdził, że wypłata określonej kwoty z tytułu odstępnego jest konsekwencją określonej czynności cywilnoprawnej. Jeśli strony stosunku prawnego przyjęły rozwiązanie, zgodnie z którym zapłatą za niezawarcie przyrzeczonej umowy sprzedaży i za niedostarczenie konkretnego, obiecanego towaru będzie wypłata odstępnego, to mamy do czynienia z „ceną tolerowania” (znoszenia) przez jedną ze stron faktu, iż kontrahent nie zawarł z nim umowy i nie dostarczył mu obiecanego towaru.

Jak wskazał z kolei NSA w wyroku z 7 marca 2018 r., sygn. akt I FSK 794/16:

Słuszne jest zatem stanowisko organów podatkowych, że kwota wypłacana na podstawie tak skonstruowanego porozumienia, chociaż nazwana została karą umowną, stanowi w istocie fragment rozliczenia z tytułu umowy najmu, rodzaj "odstępnego", zapłatę za zgodę kontrahenta na prawo do wcześniejszego wycofania się z umowy. Kwota ta objęta jest opodatkowaniem podatkiem od towarów i usług i powinna być dokumentowane fakturą VAT.

9. Anulowanie biletu - opłata manipulacyjna

Problematyczne są również opłaty za anulowanie biletu. Zdaniem organów podatkowych taka opłata podlega VAT.

Z interpretacji Dyrektora IS w Poznaniu z 29 grudnia 2016 r. (sygn. 3063-ILPP1-2.4512.135.2016.2.PG, wynikało, że skoro wprowadzono opłatę manipulacyjną (20% ceny zakupionego biletu okresowego):

  • dla zabezpieczenia interesów gminy,
  • w celu zapobieżenia zwrotom biletów,
  • jako rekompensatę za czynności związane ze sporządzeniem dokumentacji,

to winno się uznać że na rzecz pasażera świadczona jest usługa. Jest więc beneficjentem i płaci za usługę.

Z zapatrywaniem tym nie zgodził się jednak WSA we Wrocławiu (zob. wyrok z 12 lipca 2017 r., sygn. akt I SA/Wr 382/17), który podniósł, że „kara” w wysokości 20% wartości zakupionego biletu nie ma bezpośrednio na celu przysporzenia zysku gminy. Stanowi tylko wyrównanie normalnej ceny jednostkowej biletu, jaką poniósłby pasażer, gdyby nie skorzystał z rabatu udzielanego przez gminę z uwagi na nabycie biletu okresowego.

Orzeczenie to jest prawomocne, ale warto zauważyć, że zapadło przed wyrokiem TSUE z 22 listopada 2018 r. w sprawie C-295/17. W uzasadnieniu orzeczenia unijnego Trybunału akcentowano zaś kwestię, iż opłaty zabezpieczające dochód w razie „wycofania się klienta” mogą być uznane za opodatkowane.

Podsumowanie

W odniesieniu do skutków danej czynności w VAT najistotniejsze nie jest to, jak podatnik nazwie określoną umowę. Liczy się bowiem „sens ekonomiczny” transakcji. Nadto zgodnie z art. 199a § 1 Ordynacji podatkowej organ podatkowy dokonując ustalenia treści czynności prawnej, uwzględnia zgodny zamiar stron i cel czynności, a nie tylko dosłowne brzmienie oświadczeń woli złożonych przez strony czynności. Jakkolwiek przepisy prawa cywilnego mają także niemałe znaczenie, to jednak m.in. według art. 5 ust. 2 ustawy o VAT czynności podlegają opodatkowaniu niezależnie od tego, czy zostały wykonane z zachowaniem warunków oraz form określonych przepisami prawa.

Ocena, czy w danym przypadku doszło do czynności opodatkowanej czy jednak przeciwnie -jakaś płatność ma jedynie charakter odszkodowawczy, stanowi pewną „pułapkę podatkową”. Dla stron umowy opodatkowanie samo w sobie może nie być problemem (sprzedawca naliczy VAT należny, a nabywca odliczy podatek naliczony), gorsza jest niepewność. Kłopot może też pojawić się nie tylko wtedy, gdy zbyt pochopnie strony uznają, iż zachodzi płatność o charakterze odszkodowawczym.

Jeśli natomiast sprzedawca niepotrzebnie opodatkuje czynność, to nabywca nie odliczy VAT naliczonego (nie ma bowiem prawa do odliczenia, jeśli faktura dokumentuje czynność niepodlegającą podatkowi).

Podstawa prawna:

  • art. 5 ust. 1 pkt 1, art. 7, art. 8 ustawy z 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług - j.t. Dz.U. z 2018 r. poz. 1274; ost.zm. Dz.U. z 2019 r., poz. 1018

  • art. 199a ustawy z 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa - j.t. Dz.U. z 2019 r. poz. 900; ost.zm. Dz.U. z 2019 r. poz. 1018

  • art. 361 i 363, art. 483-484 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - j.t. Dz.U. z 2019 r. poz. 1145

Łukasz Matusiakiewicz, Radca prawny specjalizujący się w prawie podatkowym

Czytaj także

Narzędzia księgowego

POLECANE

WYWIADY, RELACJE, WYDARZENIA

reklama

Ostatnio na forum

Wszystko co musisz wiedzieć o PPK

Eksperci portalu infor.pl

Russell Bedford Poland Sp. z o.o.

Grupa doradcza Russell Bedford jest członkiem międzynarodowej sieci niezależnych firm doradczych Russell Bedford International, zrzeszających prawników, audytorów, doradców podatkowych, księgowych, finansistów oraz doradców biznesowych. Russell Bedford doradza klientom w ponad 90 krajach na całym świecie. Grupa posiada ponad 290 biur i zatrudnia ok. 7.000 profesjonalnych doradców.

Zostań ekspertem portalu Infor.pl »